10.Sınıf Türk Dil ve Edebiyatı Ders Notları

10.Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ders Notları WORD İndir

10. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DETAYLI DERS NOTU

1. TEMA: SÖZÜN EZGİSİ

Bu temada sözlü kültür ürünlerinden hareketle dilin zenginliği ve ahenginin farkına varılması, söz ile müzik arasındaki ilişkinin örneklerle keşfedilmesi, Türk kültürünün zenginliğinin anlaşılması ve metinler arası karşılaştırmalar yapılması amaçlanmıştır.

1.1. Sözlü Kültür ve Müzik Etkileşimi

• Sözlü Kültür: Halkın ortak kabullerinin ürünü olan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan kültür ögeleridir.
• Sözlü gelenekte şiir ve müzik (kopuz, saz) iç içedir. Ozanlar, kamlar veya baksılar şiirlerini ezgili bir şekilde kopuz eşliğinde söylemişlerdir.

1.2. Metin Tahlili: Koşuk (İslamiyet Öncesi Dönem)

• Koşuğun Tanımı: İslamiyet Öncesi Dönem’de toylarda (şenlik, ziyafet) veya kazanılan savaş sonrasında yapılan eğlencelerde ozan, kam, baksı adı verilen halk şairlerince kopuz eşliğinde söylenen; genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir.
• Örnek Metin ve İnceleme:

Keldi esin esneyü, Kadka tükel ösneyü, Kirdi bodun kasnayu, Kara bulıt kökreşür. (Anonim)

• Günümüz Türkçesiyle: "Eserek geldi rüzgâr / Tıpkı tipiye benzer / Titreşip kapanır halklar / Kara bulut kükreşir."
• Biçim ve İçerik Özellikleri:
• Tema: Genellikle ilkbaharın gelişi, doğanın uyanışı, aşk veya kahramanlıktır.
• Ahenk Unsurları: Yarım kafiye, redif ve hece ölçüsü (genellikle 7'li, 8'li kalıplar) kullanılır.
• Dil: Saf ve arı bir Türkçe ile söylenmiştir. Zaman içinde kelimelerde ses ve anlam değişimleri (örn. tag > dağ, yaşıl > yeşil) görülmüştür.

1.3. Metin Tahlili: Türkü

• Türkünün Tanımı: Hece ölçüsünün genellikle 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla bir ezgi eşliğinde söylenen, bent ve kavuştak (nakarat) bölümlerinden oluşan anonim halk edebiyatı nazım biçimidir.
• Bölümleri:
• Bent: Asıl konunun işlendiği, asıl bölümdür.
• Kavuştak: Bentlerin sonunda tekrarlanan ve türkünün ana ezgisini pekiştiren nakarat bölümüdür.
• Önemli Alıntılar ve Sözler:
• Nevzat Kösoğlu: "Birlikte türkü söyleyebildiklerim benim milliyetimdendir."
• Shakespeare: "Bir milletin türkülerini yakanlar kanunlarını yapanlardan daha güçlüdür."
• Örnek Metin Analizi ("Turnalar"):

İki turnam gelir aklı karalı Birin şahin vurmuş, biri yaralı O yavruya sorun aslı nereli Katar katar olmuş gelir, turnalar Eğrim eğrim ne hoş gelir, turnalar (Anonim)

1.4. Masal ve Sözlü Kültür Ürünleri

• Masalın Tanımı: Kahramanları insan, hayvan veya olağanüstü varlıklar olan; olayların hayali olarak tasarlandığı, zaman ve mekân unsurlarının belirgin olmadığı, dinleyenleri eğlendirerek eğitmeyi amaçlayan edebî türdür.
• Masalın Bölümleri:
1. Döşeme: Dinleyicileri masala hazırlamak için söylenen tekerleme bölümüdür.
2. Serim: Olay, kişi, zaman ve mekânın tanıtıldığı giriş bölümüdür.
3. Düğüm: Olayların ve çatışmaların doruğa ulaştığı bölümdür.
4. Çözüm: Olayların bir sonuca ulaştığı bölümdür.
5. Dilek: Masal söyleyicisinin ve dinleyenlerin iyi dilekleriyle masalın bitirildiği kapanış tekerlemesidir.
• Önemli Alıntılar:

• Eflatun Cem Güney: "Öyle ya masal deyip geçmeyin, kökleri vardır geçmişte dayanır durur dağ gibi... Dalları var üstümüzde, yeşerir gider bağ gibi..."

2. TEMA: KELİMELERİN RİTMİ

Bu temada şiir türünün Türk dili ve edebiyatındaki gelişiminde ahenk ögelerinin, kelime uyumunun ve estetik değişimlerin ritim bağlamındaki yansımaları incelenmiştir.

2.1. Divan Şiiri ve Gazel

• Gazelin Tanımı: Divan edebiyatında yaygın olarak kullanılan, aşk, tabiat, güzellik gibi temaların işlendiği beyitlerle yazılan nazım biçimidir. 5-15 beyit arasında değişir. Uyak düzeni aa, ba, ca, da... şeklindedir.
• Önemli Terimler:
• Matla: Gazelin ilk beytidir.
• Makta: Gazelin son beytidir.
• Beytülgazel: Gazelin en güzel beytidir.
• Mazmun: Divan şiirinde estetik bir anlayışla anlamın ustaca gizlendiği, ortak kalıplaşmış sözlerdir.

Sanatçıyı Tanıyalım: Necâtî Bey (?-1509)

• XV. yüzyılın tanınan divan şairlerindendir. Devrinde "Hüsrev-i Rûm" (Anadolu şairlerinin padişahı) olarak anılmıştır. Şiirlerinde sade bir Türkçe kullanmış; halk söyleyişleri, atasözleri ve deyimlere sıkça yer vermiştir. "Döne döne" redifli gazeli ünlüdür.
• Örnek Metin ("Döne döne" redifli gazel - Necâtî Bey):

Çıkalı göklere ahum şereri döne döne Yandı kandîl-i sipihrün cigeri döne döne Ayagı yir mi basar zülfüne ber-dâr olanun Zevk u şevk ile virür cân ü seri döne döne (Necâtî Bey)

2.2. Su Kasîdesi (Fuzûlî)

• Kasîde: Din ve devlet büyüklerini övmek, dini konuları işlemek amacıyla aruz ölçüsüyle yazılan divan şiiri nazım biçimidir.
• Fuzûlî'nin Su Kasîdesi: Hz. Muhammed'e duyulan derin sevgiyi, övgüyü ve susuzluğu su metaforu etrafında işleyen Türk edebiyatının en şaheser kasidelerinden biridir.
• Önemli Alıntılar:
• “Aşk imiş her ne var âlemde / İlm bir kīl ü kâl imiş ancak” (Fuzûlî)
• “Suya virsün bağ-bân gül-zârı zahmet çekmesün / Bir gül açılmaz yüzün tek virse min gül-zâra su” (Fuzûlî)

2.3. Saf Şiir ve Modern Türk Şiiri ("Kaldırımlar" - Necip Fazıl Kısakürek)

• Saf Şiir Anlayışı: Okura estetik zevk vermeyi amaçlayan, ahenk ve müzikaliteyi ön planda tutan şiir anlayışıdır. Şiir anlaşılmak için değil, duyulmak ve hissedilmek için yazılır.
• Örnek Metin ("Kaldırımlar"):

Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında; Yürüyorum, arkama bakmadan yürüyorum. Yolumun karanlığa saplanan noktasında, Sanki beni bekleyen bir hayâl görüyorum. (Necip Fazıl Kısakürek)

3. TEMA: DÜNDEN BUGÜNE

Bu tema; destan, mesnevi ve fabl türleri aracılığıyla dünden bugüne toplumsal değişimleri, milî, manevi ve evrensel değerleri incelemeyi amaçlar.

3.1. Destan Dönemi ve Oğuz Kağan Destanı

• Destanın Tanımı: Tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşanan ve milletleri derinden etkileyen savaş, doğal afet, göç, kahramanlık gibi olayları anlatan manzum eserlerdir. Doğal ve yapma destan olarak ikiye ayrılır.
• Oğuz Kağan Destanı: Türk milletinin köklerini, tarihî bilincini, cihan hâkimiyeti ülküsünü ve boyların türeyişini anlatan en önemli doğal destanlarımızdandır.
• Önemli Alıntılar ve Sözler:
• “Tanrı buyurmuş size, yeryüzünü al diye, / Başımla kutumu da, veriyorum al diye!”

3.2. Mesnevi ve Harnâme (Şeyhî)

• Mesnevinin Tanımı: Her beyti kendi arasında kafiyeli (aa, bb, cc...) divan şiiri nazım biçimidir. Beyit sayısı sınırsızdır. Divan edebiyatında hikâye ve romanın yerini tutmuştur.
• Harnâme'nin Özeti: Şeyhî'nin yazdığı bu eser Türk edebiyatında yergi (hiciv) türünün en güzel örneklerindendir. Tarlada çalışmaktan ve yük taşımaktan yorulan, öküzlerin boynuzuna özenen bir eşeğin, çalışıp boynuz almak isterken kulaklarından da olmasını anlatan sembolik ve eleştirel bir mesnevidir.
• Önemli Alıntılar:
• “Batıl isteyü hakdan ayrıldum / Boynuz umdum kulakdan ayrıldum” (Şeyhî)

3.3. Fabl ve Mevlana Celâleddin-i Rûmî

• Fablın Tanımı: Kahramanları çoğunlukla hayvanlardan seçilen, sonunda ders verme (öğüt) amacı güden, genellikle manzum hikâyelerdir. Serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerinden oluşur.
• Mevlana ve Eserleri: Tasavvuf felsefesinin en büyük isimlerindendir. Eserlerinde akıl ile aşkı birleştiren, hoşgörüyü ve evrensel değerleri savunan bir anlayış benimsemiştir. Mesnevî, Dîvân-ı Kebîr, Fîhi Mâfîh en önemli eserleridir.

4. TEMA: NESİLLERİN MİRASI

Bu tema; Dede Korkut Hikâyeleri, Tanzimat şiiri ve Millî Edebiyat Dönemi hikâyeleri üzerinden nesilden nesile aktarılan kültürel birikimi ve toplumsal değişimleri ele alır.

4.1. Dede Korkut Hikâyeleri

• Genel Özellikleri: Bir ön söz ve on üç hikâyeden oluşur. Türklerin İslamiyet'i kabulü sonrasındaki geçiş dönemini yansıtır. Oğuz Türklerinin iç ve dış mücadelelerini, kahramanlıklarını anlatır.
• Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürdüğü Boy: Kazan Bey'in avlanırken yedi başlı bir ejderhayla karşılaşmasını, iman, cesaret ve dayanışma ile bu zorluğun üstesinden gelmesini anlatır.
• Önemli Sözler:
• “Kazan gibi koçak yiğit bu dünyadan geldi, geçti.”

4.2. Tanzimat Dönemi Şiiri ("Hürriyet Kasîdesi" - Namık Kemal)

• Tanzimat Dönemi Edebiyatı: 1839 Tanzimat Fermanı ile başlayan, Batı etkisiyle şekillenen dönemdir. "Toplum için sanat" anlayışı benimsenmiş; vatan, hürriyet, millet, hak, adalet gibi kavramlar edebiyata girmiştir.
• Namık Kemal: "Vatan ve Hürriyet Şairi" olarak anılır.
• Hürriyet Kasîdesi'nin Özeti: Klasik kaside nazım biçiminin dışına çıkarak biçim ve içerikte yenilik yapan, hürriyetin, vatan sevgisinin ve adaletli yönetim arzularının en coşkulu şekilde işlendiği şaheserdir.
• Önemli Alıntılar:
• “Hakîr olduysa millet şânına noksan gelir sanma / Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten” (Namık Kemal)
• “Ne mümkün zulm ile bîdâd ile imhâ-yı hürriyyet / Çalış idrâki kaldır muktedirsen âdemiyyetten” (Namık Kemal)

4.3. Millî Edebiyat Dönemi Hikâyeciliği ("Kaç Yerinden" - Ömer Seyfettin)

• Millî Edebiyat Dönemi: 1911 yılında Genç Kalemler dergisinde yayımlanan Yeni Lisan makalesiyle başlar. Dilde sadeleşme savunulmuş, millî konular, Anadolu insanı ve Millî Mücadele işlenmiştir.
• Ömer Seyfettin: Modern Türk hikâyeciliğinin ve Maupassant tarzı (olay hikâyesi) geleneğinin öncülerindendir. Hikâyelerinde millî bilinç ve tarihî şuuru işlemiştir.
• "Kaç Yerinden" Hikâyesinin Özeti: Millî Mücadele döneminde vatan savunmasını asli görev bilen, kırk dokuz yerinden yara almış genç ve fedakâr zabit Ferhat Ali Bey'in hikâyesidir. Yazara, eski destan kahramanlarının geride kaldığını ve asıl modern kahramanların bu vatan evlatları olduğunu idrak ettirir.