9.Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ders Notları

9.Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ders Notları WORD İndir

9. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DETAYLI DERS NOTU

1. TEMA: SÖZÜN İNCELİĞİ

Bu tema; edebiyat dünyasına giriş niteliğinde olup estetik değer, yaratıcılık, hayal gücü, imge, sembol ve çağrışım kavramları üzerinden edebiyatın derinliklerini keşfetmeyi amaçlar.

1.1. OKUMA: ŞİİR — "SAN'AT" (Faruk Nafiz Çamlıbel)

• Şiirin Özeti ve Çözümlemesi: Sanatçı bu şiirinde iki farklı sanat anlayışını karşılaştırır. "Sen" olarak ifade edilen anlayış; Batı hayranı, yabancı kültürlerin kalıplarını (örneğin yabancı şehirlerdeki heykeller, bale, orkestra, mabetlerdeki mozaikler) taklit eden yüzeysel bir sanattır. "Biz" olarak ifade edilen anlayış ise; Anadolu’nun yerli unsurlarını, halkın yaşamını (köylünün kıvrılmeyen beli, dağ gibi zeybeğin toprağa diz vuruşu, sülüs yazı, yeşil çini, türküler ve yazılmamış bir destan gibi duran Anadolu'yu) esas alan millî sanat anlayışıdır.
• Önemli Alıntılar:

Yalnız senin gezdiğin bahçede açmaz çiçek,

Bizim diyarımız da binbir bahârı saklar!

Kolumuzdan tutarak sen istersen bizi çek,

İncinir düz caddede dağda gezen ayaklar.

Başka san'at bilmeyiz, karşımızda dururken

Yazılmamış bir destan gibi Anadolu'muz.

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

Sanatçıyı Tanıyalım: Faruk Nafiz Çamlıbel (1898-1973)

• Edebi Kişiliği: Beş Hececiler (Hecenin Beş Şairi) grubundandır. İlk şiirlerindeki aşk temasını memleket edebiyatı idealiyle birleştirerek Anadolu'yu gerçekçi bir gözle anlatan ilk şairlerden biri olmuştur.
• Eserleri: Şarkın Sultanları, Dinle Neyden, Gönülden Gönüle, Suda Halkalar, Bir Ömür Böyle Geçti, Han Duvarları (Şiir); Yıldız Yağmuru (Roman); Yayla Kartalı, Dev Aynası, Kahraman, Canavar (Tiyatro). Behçet Kemal Çağlar ile birlikte Onuncu Yıl Marşı'nı yazmıştır.

1.2. SANAT VE GÜZEL SANATLARIN SINIFLANDIRILMASI

• Sanatın Tanımı: İnsan zihninde beliren duygu, düşünce ve hayallerin eserlere yansımasıdır; geçmişle gelecek arasında bir köprüdür.
• Güzel Sanatların Sınıflandırılması: Kullanılan malzemeye, hitap edilen duyu organına ve sergilendiği yere göre üç ana gruba ayrılır:
1. Plastik (Görsel) Sanatlar: Resim, mimari, heykel, hat, kabartma, tezhip, minyatür.
2. Fonetik (İşitsel) Sanatlar: Edebiyat, müzik.
3. Ritmik (Dramatik) Sanatlar: Tiyatro, bale, dans, opera, sinema.
• Edebiyatın Diğer Sanatlardan Farkı: Malzemesi dildir. Diğer güzel sanatlardan farklı olarak hiçbir maddi malzemeye, alete veya mekâna bağlı değildir; bütünüyle zihinsel bir sanattır.

1.3. METİN TÜRLERİ VE DİL ÖZELLİKLERİ

• Edebî Metinler (Kurmaca Metinler): Dış dünyadaki gerçeklik olduğu gibi aktarılmaz; yazar/şair süzgecinden geçerek kurgulanır. Örtük iletiler, imge, sembol ve çağrışımlar barındırır. Okurda estetik haz uyandırır.
• Öğretici Metinler: Nesnel bilgiler verir, okuru bilgilendirir; gerçekliği olduğu gibi yansıtır. Açık iletiler içerir.
• Edebî Dil ve Günlük Dil: Edebî metinlerde sanatçılar kelimelere sözlük anlamları dışında yeni anlamlar yükleyerek imgeleri oluşturur. Bu durum anlatımı derinleştirir.

Önemli Edebi Sanatlar (Özet)

• Teşbih (Benzetme): Zayıf olanı güçlü olana benzetmektir (Örn: Ana sütü gibi candan).
• İstiare (Eğretileme): Benzeyen veya kendisine benzetilenin tek başına kullanılmasıyla yapılır (Açık ve Kapalı istiare).
• Teşhis (Kişileştirme) ve İntak (Konuşturma): İnsan dışı varlıklara insan özellikleri kazandırma ve konuşturma.
• Mübalağa (Abartma): Bir durumu olduğundan çok büyük veya küçük gösterilmesi.
• Tezat (Zıtlık): Birbirine zıt kavramların bir arada kullanılması.
• Tenasüp (Uygunluk): Anlamca birbiriyle ilgili kelimelerin bir arada kullanılması (Örn: Su, bahçıvan, gül bahçesi).
• Telmih (Hatırlatma): Geçmişteki ünlü bir olaya veya kişiye gönderme yapma (Örn: Mecnun ve Leyla).

1.4. OKUMA: DENEME — "PİCASSO'NUN HATLARI" (Rasim Özdenören)

• Metnin Özeti: Yazar bu denemesinde Picasso'nun İslâmî hat sanatına benzeterek yaptığı resimleri ele alır. Picasso'nun bu resimlerle İslâm sanatını taklit etmediğini, aksine hat sanatını kendi Batı kültürü perspektifinde sadece bir "malzeme" olarak kullandığını belirtir. Gelenekten yararlanmanın sadece biçimsel taklitçilik veya şematik bir malzeme aktarımı olmadığını, geleneğin "ruhundan" soyutlandığı takdirde değersizleşeceğini vurgular. Yerli bir sanat için önce o eseri meydana getiren ruhun kavranması gerekir.

Sanatçıyı Tanıyalım: Rasim Özdenören (1940-2022)

• Edebi Kişiliği: Kahramanmaraş'ta doğmuş, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirmiştir. Mavera dergisinin kurucularındandır. Öyküleriyle tanınmış, kültürel ve sosyal değişimin bireyde ve ailede yarattığı açmazları işlemiştir.
• Eserleri: Gül Yetiştiren Adam (Roman); Kuyu, Çözülme, Ansızın Yola Çıkmak, Denize Açılan Kapı (Hikâye); İki Dünya, Ruhun Malzemeleri, Yeniden İnanmak, Kafa Karıştıran Kelimeler (Deneme).

1.5. DİNLEME/İZLEME: MÜLAKAT — "SELİM İLERİ'YLE MÜLAKAT"

• Mülakatın (Görüşme) Tanımı: Alanında ünlü kişileri tanıtmak, önemli olaylar hakkındaki görüşlerini öğrenmek amacıyla önceden planlanmış, soru-cevap şeklinde yapılan karşılıklı konuşmalardır. Görüşmeci yansız olmalı, aldığı cevapları değiştirmeden aktarmalıdır.
• Selim İleri'nin Görüşleri: Kültürel hayatta sürekliliğin çok önemli olduğunu, bu süreklilik koparsa toplumlara ve eserlere iyilik gelmeyeceğini vurgulamıştır. Eserlerinde geçmişin izlerini, Türk edebiyatının klasiklerini ve kahramanlarını yaşatmaya özen gösterir.

2. TEMA: ANLAM ARAYIŞI

Bu tema; hikâye ve anı türlerinin incelenmesini, metinlerin derinliğinin keşfedilmesini, konu, tema, ana duygu ve yardımcı düşünce unsurlarının kavranmasını hedefler.

2.1. OKUMA: HİKÂYE — "BİR KAVAK VE İNSANLAR" (Haldun Taner)

• Metnin Özeti: Sahildeki kavağın altına gömülmeyi vasiyet eden ihtiyar adamın ruhunun kavağa sinmesi ve kavağın insani özellikler kazanması anlatılır. Köylüler bu değişimi sevinçle karşılar; ancak bölgeye göz diken fabrikatörler o cennet kıyıyı ve kavağı yok etmek, yerine fabrika kurmak isterler. Fabrikatör kavağı kestirip direk yaptırır; ancak direk yeniden yeşerip yaprak açınca fabrikatör çılgına döner ve kavağı tamamen yok ettirir. Bunun üzerine kuşlar ve doğa fabrikatöre karşı birleşir; tören sırasında bir ibibik kuşu fabrikatörün dazlak başına nişan alarak intikamını alır.
• Tema ve Konu: Doğa sevgisi, doğanın sömürülmesi, insan-doğa çatışması. Fabrikatörlerin kâr uğruna doğayı katletmesi hikâyenin konusunu oluşturur.

Sanatçıyı Tanıyalım: Haldun Taner (1915-1986)

• Edebi Kişiliği: İstanbul'da doğmuş, Viyana'da felsefe ve tiyatro eğitimi almıştır. Hem Doğu hem Batı kültürünü birleştirmiş, hikâyelerinde insanın doğaya ve kendine yabancılaşmasını işlemiştir. Geleneksel Türk tiyatrosu (ortaoyunu, meddah, Karagöz) unsurlarını modern tiyatroya uyarlamıştır. Türkiye'deki ilk epik tiyatro örneği olan Keşanlı Ali Destanı'nın yazarıdır.
• Eserleri: On İkiye Bir Var, Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, Konçinalar (Hikâye); Keşanlı Ali Destanı, Günün Adamı, Dışardakiler (Tiyatro).

2.2. OKUMA: ANI — "NİHAYET BEKLEDİĞİMİZ BÜYÜK GÜN" (Halide Nusret Zorlutuna)

• Anının Tanımı: Kişinin kendi hayatına ait yaşadığı veya tanık olduğu olayları, üzerinden zaman geçtikten sonra kendi bakış açısıyla anlattığı yazı türüdür. Gerçeğe dayanır.
• Metnin Özeti: Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılış sancıları, Anadolu'nun işgal edilişi ve büyük bir imanla gerçekleştirilen Millî Mücadele zaferi anlatılır. 6 Ekim 1923'te İstanbul'un düşman işgalinden kurtuluşu, Refet Paşa komutasındaki Türk askerinin şehre girşi ve yazarın Refet Paşa ile karargâhta gerçekleştirdiği mülakat anıları coşkulu bir dille kaleme alınmıştır.

Sanatçıyı Tanıyalım: Halide Nusret Zorlutuna (1901-1984)

• Edebi Kişiliği: İstanbul'da doğmuş, uzun yıllar öğretmenlik yapmıştır. İlk romanı Küller ile tanınmıştır. Eserlerinde vatan sevgisini, millî değerleri ön planda tutmuş; hece ölçülü şiirler ve romanlar yazmıştır.
• Eserleri: Geceden Taşan Dertler, Yayla Türküsü, Yurdumun Dört Bucağı (Şiir); Küller, Aydınlık Kapı, Aşk ve Zafer (Roman); Bir Devrin Romanı (Anı).

3. TEMA: ANLAMIN YAPI TAŞLARI

Bu tema; sanatsal ve öğretici metinlerin yapı unsurlarını (serim, düğüm, çözüm, olay örgüsü vb.), düzyazı ile şiir arasındaki anlam/yapı farklarını ve infografik özelliklerini incelemeyi amaçlar.

3.1. OKUMA: HİKÂYE — "ESKİCİ" (Refik Halit Karay)

• Metnin Özeti: Annesini ve babasını kaybeden küçük Hasan, akrabalarının yardımıyla Filistin'in sapa bir kasabasındaki halasının yanına gönderilir. Uzun vapur ve tren yolculuğunda tamamen yabancı bir dilin ve coğrafyanın ortasında kalan Hasan, içine kapanarak aylarca hiç konuşmaz. Bir gün avluya ayakkabı tamiri için bir eskici gelir. Eskicinin Türkçe konuşması ve İzmit'ten geldiğini söylemesi üzerine Hasan içindeki tüm suskunluğu bozar ve durmaksızın İstanbul'u, anılarını anlatmaya başlar. İş bitip eskici gitmek üzereyken Hasan bir daha Türkçe konuşacak kimse bulamayacağı için hıçkırıklarla ağlamaya başlar; eskicinin de sert ve nasırlanmış yüreği yumuşar, gözlerinden yaşlar dökülür.
• Hikâye Türü: Maupassant tarzı (Olay hikâyesi). Serim, düğüm ve çözüm bölümleri belirgindir.

Sanatçıyı Tanıyalım: Refik Halit Karay (1888-1965)

• Edebi Kişiliği: Gözlem gücü çok yüksektir. Memleket Hikâyeleri ile Anadolu insanının yaşam mücadelesini yerinde gözlemleyerek ele alan ilk yazarlardandır. Gurbet Hikâyeleri’nde ise Osmanlı coğrafyasını insan-tabiat üçgeninde işlemiştir. Türkçeyi en duru ve yalın kullanan ustalardandır.
• Eserleri: İstanbul'un İç Yüzü, Sürgün, Bugünün Saraylısı (Roman); Memleket Hikâyeleri, Gurbet Hikâyeleri (Hikâye).

3.2. ŞİİRDE YAPI VE AHENK UNSURLARI

• Nazım Birimi: Dize (Mısra), Beyit (İki dize), Dörtlük (Dört dize), Bent.
• Ölçü: Hece ölçüsü (hece sayı ១nin eşitliği), Aruz ölçüsü (hecelerin ses değeri/uzatılık-kısatılık uyumu), Serbest ölçü.
• Kafiye (Uyak) Çeşitleri: Yarım kafiye (tek ses), Tam kafiye (iki ses), Zengin kafiye (üç ve fazla ses), Cinaslı kafiye (yazılışı bir, anlamı ayrı kelimeler).
• Redif: Uyakttan sonra gelen, yazılışları ve görevleri aynı olan ek veya kelimeler.
• Kafiye Örgüsü: Düz, Çapraz, Sarmal, Mani tipi, Örüşük.

3.3. OKUMA: GEZİ YAZISI — "BİZİM AKDENİZ'DEN" (Falih Rıfkı Atay)

• Gezi Yazısının Tanımı: Gezilip görülen yerlerin tarihî, coğrafi, ekonomik ve kültürel özelliklerinin yazarın gözlemleriyle anlatıldığı yazı türüdür (Seyahatname).
• Türk Edebiyatındaki Yeri: Seydi Ali Reis’in Mir’atü’l-Memalik’i ilk seyahatname; Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si ise en büyük eserdir.
• Metnin Özeti: Yazar Antalya ve çevresindeki doğal güzellikleri, Toros Dağları'nı, su kaynaklarını, portakal bahçelerini ve bölgenin imar hareketlerini coşkulu ve betimleyici bir üslupla aktarır.

Sanatçıyı Tanıyalım: Falih Rıfkı Atay (1894-1971)

• Edebi Kişiliği: Kurtuluş Savaşı yıllarında Milli Mücadele'yi desteklemiştir. Türkçenin sadeleşmesi ve gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Türk gezi edebiyatına çığır açan eserler kazandırmıştır.
• Eserleri: Zeytindağı, Çankaya (Anı); Kaybolmuş Makedonya, Denizaşırı, Taymis Kıyıları, Bizim Akdeniz (Gezi Yazısı).

4. TEMA: DİLİN ZENGİNLİĞİ

Bu tema; Türkçenin zengin söz varlığını, roman, eleştiri ve otobiyografi türlerini, anlatım tekniklerini ve üslup kavramını keşfetmeyi amaçlar.

4.1. OKUMA: ROMAN — "ÇALIKUŞU" (Reşat Nuri Güntekin)

• Romanın Tanımı: İnsanı, çevresini ve olayları uzun soluklu, ayrıntılı biçimde inceleyen kurmaca veya gerçeğe dayalı uzun edebî türdür.
• Batı ve Türk Edebiyatındaki Gelişimi: İlk çeviri roman Yusuf Kamil Paşa'nın Telemaque çevirisidir. İlk yerli roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ıdır. İlk edebî roman Namık Kemal’in İntibah’ıdır.
• Metnin Özeti: Feride, küçük yaşta anne ve babasını kaybetmiş, anı defteri tutan, neşeli, biraz hırçın ve ele avuca sığmaz bir kız olduğu için kendisine "Çalıkuşu" lakabı takılmış bir genç kızdır. Teyzesinin köşkünde büyüdüğü Kâmran ile nişanlanır; ancak düğün gününde Kâmran'ın başka bir kadınla ilişkisi olduğunu belirten bir mektup alarak köşkten ve İstanbul'dan kaçar. Anadolu'nun çeşitli köylerinde (Zeyniler köyü) ve kasabalarında zor şartlar altında öğretmenlik yapar; manevi kızı Munise'yi evlat edinir. Savaş yıllarında hastabakıcılık yaparken Zeyniler'den tanıdığı Doktor Hayrullah Bey ile evlenir (kağıt üstünde). Hayrullah Bey'in ölümünden sonra vasiyeti üzerine Tekirdağ'daki akrabalarının yanına döner. Burada Kâmran ile yeniden karşılaşır; gerçeğin anlaşılması ve Feride'nin günlüğünün okunmasıyla Kâmran ile yeniden kavuşurlar.

Sanatçıyı Tanıyalım: Reşat Nuri Güntekin (1889-1956)

• Edebi Kişiliği: Romanlarında bireysel ve toplumsal konuları iç içe işlemiştir. Aşk, acıma, yalnızlık gibi temalarla birlikte yozlaşma, idealizm ve Anadolu gerçeğini ele almıştır. Konuşulan Türkçeyi ustalıkla roman dili hâline getirmiş, akıcı ve duru bir üslup kullanmıştır.
• Eserleri: Çalıkuşu, Dudaktan Kalbe, Yeşil Gece, Acımak, Yaprak Dökümü (Roman); Sönmüş Yıldızlar, Tanrı Misafiri (Hikâye).

4.2. ROMANDA ANLATIM TEKNİKLERİ

• Anlatma Tekniği: Olay veya durumun anlatıcı tarafından doğrudan okura aktarılmasıdır.
• Özetleme Tekniği: Uzun olayların kısaltılarak birkaç paragrafta verilmesidir.
• Geriye Dönüş Tekniği: Şimdiki zamandan geçmişteki olaylara veya hatıralara gidilmesidir.
• Diyalog Tekniği: Kahramanların karşılıklı konuşturulmasıdır.
• İç Diyalog / İç Çözümleme / İç Monolog / Bilinç Akışı: Karakterin zihninden geçenlerin, iç dünyasının ve bilinçaltının doğrudan ya da anlatıcı süzgeciyle yansıtıldığı tekniklerdir.
• Mektup Tekniği: Olayların mektuplar aracılığıyla aktarılmasıdır.

4.3. OKUMA: ELEŞTİRİ — "PARASIZ YATILI" (Mehmet Kaplan)

• Eleştirinin (Tenkit) Tanımı: Bir edebî eserin hem kusurlu hem de başarılı yönlerini, gerçek değerini ortaya koyarak inceleyen yazı türüdür.
• Metnin Özeti: Mehmet Kaplan bu eleştirisinde Füruzan’ın Parasız Yatılı hikâyesini incelemiştir. Hikâyenin vakasının basit (kocasını kaybeden fakir bir annenin kızını parasız yatılı okul sınavına götürmesi) olmasına rağmen, anlatış tarzının yeni ve çok tesirli olduğunu vurgulamıştır. Eserin klasik bir olay hikâyesi değil, bir "yaşantı hikâyesi" olduğunu, eşyaların ve ayrıntıların (mangal yakma motifi, mavi muşamba) insan ruhunu vermede ustaca kullanıldığını belirtmiştir.

Sanatçıyı Tanıyalım: Mehmet Kaplan (1915-1986)

• Edebi Kişiliği: Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının en önemli eleştirmenlerinden ve edebiyat tarihçilerindendir. Millî kültür ve medeniyet meseleleri üzerinde durmuş, şiir ve hikâye tahlilleriyle tanınmıştır.
• Eserleri: Tanpınar’ın Şiir Dünyası, Şiir Tahlilleri, Hikâye Tahlilleri, Tip Tahlilleri (İnceleme); Nesillerin Ruhu, Kültür ve Dil (Deneme).

4.4. DİNLEME/İZLEME: OTOBİYOGRAFİ — "ÂŞIK VEYSEL"

• Otobiyografinin Tanımı: Bir kişinin kendi yaşam öyküsünü bizzat kendisinin kaleme aldığı yazı türüdür. Biyografiden en temel farkı anlatıcının yazarın kendisi olmasıdır.
• Âşık Veysel'in Hayatından Kesitler: Sivas'ın Şarkışla ilçesi Sivrialan köyünde 1894 yılında dünyaya gelmiştir. Yedi yaşında geçirdiği çiçek hastalığı nedeniyle iki gözünü de kaybetmiştir. Babasının teselli etmek amacıyla aldığı sazla birlikte âşıklık geleneğinin son büyük temsilcilerinden biri haline gelmiştir. Ahmet Kutsi Tecer tarafından keşfedilerek ulusal düzeyde tanınmıştır. Vasiyetinde mezarının betonla kapatılmamasını, üzeresinden otlar bitip doğaya hizmet etmeye devam etmesini istemiştir.