İnkılap Tarihi Ders Notları

 12.Sınıf İnkılap Tarihi Ders Notları WORD İndir

12. SINIF T.C. İNKILAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK DERS NOTU

1. ÜNİTE: 20. YÜZYIL BAŞLARINDA OSMANLI DEVLETİ VE DÜNYA

1.1. Mustafa Kemal'in Lider Olarak Yetişmesinde Etkili Koşullar

• 1.1.1. Mustafa Kemal'in Doğduğu Yüzyılda Osmanlı Devleti: Mustafa Kemal 1881 yılında Selanik'te doğdu. Baba soyu Kocacık köyündeki Kızıl Oğuz Yörüklerine, anne soyu ise Karaman Konyar Yörüklerine dayanmaktadır. Doğduğu Makedonya coğrafyası çok uluslu yapısıyla, milliyetçilik akımlarının ve isyanların yoğun yaşandığı bir bölgeydi.
• 1.1.2. Mustafa Kemal'in Okuduğu Okullar:
• Mahalle Mektebi ve Şemsi Efendi Mektebi.
• Selanik Askerî Rüştiyesi (Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Efendi adına "Kemal" adını eklemiştir).
• Manastır Askerî İdadisi (Namık Kemal, Mehmet Emin Yurdakul, Jean-Jacques Rousseau, Voltaire ve Montesquieu gibi yazarlardan etkilenmiştir).
• İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi (1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu).
• 1.1.3. Mustafa Kemal'in Hayatına Yön Veren Şehirler:
• Selânik: Batı'ya açılan pencere, zengin basın-yayın ortamı ve hoşgörülü kültürel yapısıyla farklı bakış açıları kazandırdı.
• Manastır: Askerî merkez oluşu ve Balkanlardaki milliyetçilik hareketlerinin yakından izlendiği bir yerdi.
• İstanbul: Başkent oluşu, zengin kültürel hayatı ve ülke sorunlarıyla ilk kez temas edildiği merkezdi.
• Şam: İlk görev yeri (5. Ordu). Arap ayaklanmalarına karşı görev yaptı; 1906'da Vatan ve Hürriyet cemiyetini kurdu.
• Sofya: Ataşemiliterlik görevi sırasında Avrupa diplomasisini, kültürünü ve Bulgaristan'daki Türklerin sorunlarını yakından tanıdı.
• 1.1.4. Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Düşünürler: Mehmet Emin Yurdakul (milliyetçilik), Ziya Gökalp (Türkçülük), Namık Kemal (vatanseverlik), Jean-Jacques Rousseau (yurttaşlık), Voltaire (bilimsellik/akılcılık) ve Montesquieu (demokrasi).
• 1.1.5. Mustafa Kemal'in Okuma Sevgisi: Okuma tutkusu Manastır yıllarında başlamış; Nutuk, Medeni Bilgiler, Geometri gibi eserler kaleme almıştır.

1.2. 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti

• 1.2.1. Osmanlı Devleti'nde Fikir Akımları:
• Osmanlıcılık: Dil, din, ırk farkı gözetmeksizin bir "Osmanlı milleti" oluşturmak.
• İslamcılık (Panislamizm): Müslümanların halife etrafında birleşmesi.
• Türkçülük (Pantürkizm): Türk milliyetçiliğini ve millî bilinci uyandırmak.
• Batıcılık: Batı medeniyetinin ve modern gelişmelerin benimsenmesi.
• 1.2.2. Siyasi ve Askerî Gelişmeler:
• II. Meşrutiyet 1908'de ilan edildi. Çok partili hayata geçildi.
• 13 Nisan 1909'da 31 Mart Vakası çıktı; Selanik'ten gelen Mahmut Şevket Paşa ve Kurmay Başkanı Mustafa Kemal'in olduğu Hareket Ordusu tarafından bastırıldı. II. Abdülhamit tahttan indirildi.
• Trablusgarp Savaşı (1911-1912): İtalya'nın sömürge amaciyla saldırısı üzerine Mustafa Kemal, Enver Bey ve Fethi Bey gibi subaylar gizlice bölgeye giderek halkı teşkilatlandırdı (Derne ve Tobruk başarıları). Savaş sonunda imzalanan Ouchy (Uşi) Antlaşması ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı; Osmanlı Kuzey Afrika'daki son toprak parçasını kaybetti.
• Balkan Savaşları (1912-1913): I. Balkan Savaşı sonucunda Midye-Enez hattının batısı kaybedildi; Arnavutluk bağımsız oldu. İttihat ve Terakki'nin Bâb-ı Ali Baskını (23 Ocak 1913) ile yönetim ele geçirildi. II. Balkan Savaşı'nda Edirne ve Kırklareli geri alındı. Osmanlıcılık fikri zayıfladı, milliyetçilik yayıldı.
• 1.2.3. Ekonomik Hayat: 19. yüzyılda alınan dış borçların ödenememesi üzerine 1881'de Düyûn-ı Umûmiye İdaresi kuruldu ve devlet gelirlerine el konuldu. Ekonomi büyük ölçüde tarıma dayalı ve dışa açık bir yapıdaydı.
• 1.2.4. Sosyal Hayat: Batı etkisiyle büyük şehirlerde (İstanbul vb.) tramvay, otomobil, telefon yaygınlaştı; basın yayın çoğaldı ve modern okullar açıldı. Ancak Balkan Savaşları sonrasında göç dalgaları ve göçmen sağlığı büyük sosyal problemlere yol açtı.

1.3. I. Dünya Savaşı Sürecinde Osmanlı Devleti

• 1.3.1. Büyük Savaşa Doğru: Sebepler; sömürgecilik yarışı, ham madde ve pazar arayışı, milliyetçilik akımı, silahlanma yarışı ve bloklaşmalardır (Üçlü İttifak ve Üçlü İtilaf). Kıvılcım ise Avusturya-Macaristan veliahdının bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir.
• 1.3.2. Osmanlı Devleti ve I. Dünya Savaşı: Yalnızlıktan kurtulmak ve kayıpları geri almak için Almanya ile ittifak yapıldı. İngiliz takibinden kaçarak Osmanlı'ya sığınan Goeben (Yavuz) ve Breslau (Midilli) gemilerinin Karadeniz'e açılıp Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
• 1.3.3. Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler:
• Kafkas Cephesi: Turan ülküsü ve Orta Asya Türkleri ile bağlantı kurmak amacıyla açıldı. Sarıkamış Harekâtı'nda büyük kayıplar verildi. Mustafa Kemal Muş ve Bitlis'i geri aldı. Rusya Bolşevik İhtilali ile çekilince Brest-Litovsk Antlaşması (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) geri alındı.
• Çanakkale Cephesi: İtilaf devletlerinin Boğazları geçip Rusya'ya yardım ulaştırma ve Osmanlı'yı tasfiye etme girişimidir. Denizde ve karada büyük bir Türk zaferiyle sonuçlandı.
• Irak Cephesi: İngilizlerin petrol bölgelerini koruma ve Rusya'ya yardım etme girişimidir. Kut'ül-Amâre Zaferi ile İngiliz kuvvetleri ve General Townshend teslim alındı.
• Hicaz ve Yemen Cephesi: Şerif Hüseyin'in İngilizlerle anlaşarak isyan etmesi sonucu kutsal toprakları koruma mücadelesi verildi.
• Kanal ve Suriye-Filistin Cephesi: Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek için açıldı. Mustafa Kemal 7. Ordu Komutanı olarak Halep kuzeyinde İngiliz ve Arap ordularının taarruzunu durdurdu.
• 1.3.4. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Zaferleri: Çanakkale ve Kut'ül-Amâre zaferleri ile Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü'yü kurtarması ve Fahreddin Paşa'nın Medine Müdafaası.
• 1.3.5. I. Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal: Çanakkale (Anafartalar Grubu), Kafkas (16. Kolordu) ve Suriye-Filistin (7. Ordu ve Yıldırım Orduları) cephelerinde görev yaptı.
• 1.3.6. 1915 Olayları, Sevk ve İskân Kanunu: Ermeni çetelerinin Ruslarla iş birliği yaparak Türk halkına katliamlar yapması üzerine, devletin güvenliğini sağlamak amacıyla 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu çıkarıldı; Ermeniler Suriye ve Irak bölgesine güvenle nakledildi. Savaş sonrasında geri dönmek isteyenler için 31 Aralık 1918'de Geri Dönüş Kararnamesi çıkarıldı.
• 1.3.7. Savaş Yıllarında Anadolu: Erkeklerin cepheye gitmesiyle ekonomik hayat ve tarım aksadı; kıtlık, karaborsacılık ve salgın hastalıklar yayıldı.
• 1.3.8. I. Dünya Savaşı'nın Kader Yılı (1917): Rusya'da Bolşevik İhtilali gerçekleşti ve Rusya savaştan çekildi. ABD, İtilaf Devletleri yanında savaşa katıldı.

1.4. I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

• Osmanlı, Almanya, Avusturya-Macaristan ve Çarlık Rusyası yıkıldı; yeni devletler kuruldu. Manda ve himaye sistemi ortaya çıktı. Barışı korumak için Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti) kuruldu.
• 1.4.1. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Rauf Orbay ile Amiral Calthorpe arasında imzalandı. 7. madde ("İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek") ve 24. madde (Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa işgal edilecektir) ile Anadolu'nun işgaline zemin hazırlandı.
• 1.4.2. Mondros Ateşkes Antlaşması'na Yönelik Tepkiler: İstanbul Hükümeti iyimser bir tutum takınırken, halk mitingler düzenledi ve bölgesel direniş cemiyetleri ile Kuvây-ı Milliye birliklerini kurdu.
• 1.4.3. Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919): Savaş sonrasındaki düzeni kurmak ve yenilen devletlerle antlaşmaları görüşmek üzere toplandı. Gizli antlaşmalarla İtalya'ya vadedilen Batı Anadolu (İzmir) Yunanistan'a bırakıldı. Almanya ile Versay, Avusturya ile Saint Germain, Bulgaristan ile Neuilly, Macaristan ile Triannon antlaşmaları imzalandı.

2. ÜNİTE: MİLLÎ MÜCADELE

2.1. Millî Mücadele'ye Hazırlık Dönemi

• 2.1.1. İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919) ve Kuvây-ı Milliye: Paris Konferansı kararıyla Yunanistan İzmir'i işgal etti. İlk kurşunu atarak şehit olan gazeteci Hasan Tahsin simge isim oldu. İşgallere karşı halk tarafından Kuvây-ı Milliye adı verilen milis direniş güçleri kuruldu. Amiral Bristol Raporu ile Yunan işgalinin haksızlığı ve bölgede Türklerin çoğunlukta olduğu uluslararası alanda tescillendi.
• 2.1.2. Cemiyetler:
• Millî Cemiyetler: Trakya-Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak, Kilikyalılar, Trabzon Muhafaza-i Hukuk, Millî Kongre, Karakol, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk ve Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan cemiyetleridir. Bölgesel amaçlarla kurulmuş olup işgallere karşı bilinci uyandırmışlardır.
• Millî Varlığa Düşman Cemiyetler: Kürt Teâlî-i, Hürriyet ve İtilaf, Teâlî-i İslam, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri, Sulh ve Selâmet-i Osmaniye cemiyetleridir.
• Azınlık Cemiyetleri: Hınçak, Taşnaksutyun, Pontus Rum, Mavri Mira ve Etniki Eterya cemiyetleridir.
• 2.1.3. Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Samsun ve çevresindeki asayişsizliği önlemek amacıyla 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilen Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi fiilen başlattı.
• 2.1.4. Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi:
• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı halkın mitingler düzenleyerek protesto etmesi istendi.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): "Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir", "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." Millî Mücadele'nin gerekçe, amaç ve yöntemini belirttiği için ihtilal bildirisi niteliğindedir. Mustafa Kemal bu aşamada askerlikten istifa ederek sine-i millete döndü.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Millî sınırlar içinde vatanın bir bütün olduğu vurgulandı; manda ve himaye ilk kez reddedildi. Heyet-i Temsiliye kuruldu.
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Erzurum kararları ulusal boyuta taşındı; tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi. Damat Ferit Paşa hükûmeti istifa etmek zorunda kaldı.
• Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Heyet-i Temsiliye arasında görüşülerek İstanbul Hükümeti temsilcileri heyetin varlığını resmen tanıdı.
• 2.1.5. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî: Ankara'da çalışmalarını yürüten Temsil Heyeti'nin yönlendirmesiyle İstanbul'da açılan son Osmanlı Mebusan Meclisi, 28 Ocak 1920'de Misak-ı Millî kararlarını kabul etti. Bu durum üzerine İtilaf Devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti.

2.2. Büyük Millet Meclisinin Açılması (23 Nisan 1920)

• 2.2.1. BMM'nin Açılış Gerekçeleri ve Genel Özellikleri: İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisinin dağıtılması üzerine 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı. Kurucu, ihtilalci ve olağanüstü yetkilere sahip bir meclistir. Güçler birliği ve Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.
• 2.2.2. BMM'ye Karşı Ayaklanmalar: İstanbul Hükümeti, İtilaf Devletleri ve azınlıklar tarafından çıkarılan iç isyanlara karşı Hiyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi tarafından karşı fetva yayımlandı.
• 2.2.3. İstiklal Mahkemeleri: Asker kaçaklarını önlemek, iç isyanları bastırmak ve disiplini sağlamak amacıyla meclis içerisinden seçilen üyelerle kurulan seyyar nitelikteki yargı organlarıdır.

2.3. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

• İtilaf Devletleri tarafından San Remo Konferansı'nda belirlenen, Osmanlı heyetinin imzaladığı ancak Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken geçersiz olan bir antlaşmadır. Türk milletine hayat hakkı tanımayan bu antlaşma, Millî Mücadele azmini artırmıştır.

2.4. Doğu ve Güney Cepheleri ile Bu Cephelerde Öne Çıkan Şahsiyetler

• 2.4.1. Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu Ermeni saldırılarına son verdi. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalandı. BMM'nin ilk askerî ve siyasi zaferidir. Sevr Antlaşması ilk kez bir devlet tarafından reddedildi.
• 2.4.2. Güney Cephesi: Fransız ve Ermeni iş birliğine karşı Dörtyol'da ilk kurşun atıldı. Maraş'ta Sütçü İmam, Antep'te Şahin Bey, Urfa'da Ali Saip Bey önderliğinde halk kahramanca direndi. Sakarya Savaşı sonrasında imzalanan Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Güney Cephesi kapandı.

2.5. Batı Cephesi ve Bu Cephede Öne Çıkan Şahsiyetler

• 2.5.1. Kuvây-ı Milliye'den Düzenli Orduya Geçiş: Düzensiz milis güçlerin disiplinsiz hareketleri ve Gediz taarruzundaki yenilgi üzerine Batı Cephesi'nde düzenli orduya geçildi.
• 2.5.2. I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921): İsmet Paşa komutasındaki düzenli ordunun ilk zaferidir. Ulusal ve uluslararası alanda büyük yankı uyandırdı; Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edildi, İstiklâl Marşı kabul edildi, Moskova Antlaşması imzalandı ve Londra Konferansı toplandı.
• 2.5.3. II. İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921): Yunan ordusu bir kez daha yenilgiye uğratıldı.
• 2.5.4. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusunun yenilgisiyle sonuçlandı. Ordu Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekildi. Meclis yetkilerini üç aylığına Mustafa Kemal'e devretti (Başkomutanlık Yasası). Mustafa Kemal ordunun ihtiyaçları için Tekâlif-i Millîye Emirleri'ni yayımladı. Savaş ortamına rağmen Maarif Kongresi toplandı.
• 2.5.5. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" emriyle yönetilen 22 gün 22 gece süren savaş kazanıldı. Viyana önlerinden beri süren Türk geri çekilişi son buldu. Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi. Kars Antlaşması ve Ankara Antlaşması imzalandı.
• 2.5.6. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922): Hazırlıkların ardından 26 Ağustos'ta başlayan taarruz, 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile zafere ulaştı. Mustafa Kemal'in "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emriyle İzmir ve Batı Anadolu kurtarıldı.

2.6. Millî Mücadele'nin Sona Ermesi ve Lozan Barış Konferansı

• 2.6.1. Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Askeri safha sona erdi. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan diplomasiyle geri alındı.
• 2.6.2. Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): İsmet Paşa başkanlığındaki heyet tarafından imzalandı. Kapitülasyonlar kaldırıldı, yabancı okullar ve borçlar sorunu çözüldü, Türkiye'nin güney sınırları çizildi. Yeni Türk devleti uluslararası alanda bağımsızlığını tescilledi.

3. ÜNİTE: ATATÜRKÇÜLÜK VE TÜRK İNKILABI

3.1. Atatürk İlkeleri

• Cumhuriyetçilik: Millî egemenlik ilkesine dayanan, yöneticilerin halk tarafından seçildiği rejim.
• Milliyetçilik: Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran halkın kültürel, siyasi ve tarihî birliğine dayanan, çağdaşlaşmayı hedefleyen anlayış.
• Halkçılık: Sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir toplum yapısı ve sosyal devlet anlayışı.
• Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılması, akıl ve bilimin rehberliğinde vicdan ve ibadet özgürlüğü.
• Devletçilik: Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomi politikalarını planlaması ve karma ekonomi modeli.
• İnkılapçılık: Akıl ve bilimin öncülüğünde çağın ihtiyaçlarına göre sürekli gelişme ve yenilenme.

3.2. Siyasi Alandaki Gelişmeler

• Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): Osmanlı Devleti hukuken sona erdi; millî egemenlik yolunda ilk büyük adım atıldı.
• Ankara'nın Başkent Olması (13 Ekim 1923): Stratejik ve jeopolitik konumu nedeniyle başkent ilan edildi.
• Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923): Yeni devletin rejimi adını aldı; kabine sistemine geçildi.
• Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924): Laikleşme yolunda en büyük adım atıldı; Şer'iye ve Evkaf Vekâleti ile Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırılarak kurumlar yeniden yapılandırıldı.
• 1924 Anayasası: Yeni devletin temel hak ve özgürlükleri güvence altına alan ikinci anayasası kabul edildi.

3.3. Hukuk Alanındaki Gelişmeler

• Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926): İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlandı. Kadın-erkek eşitliği sağlandı, tek eşle evlilik ve resmî nikâh zorunlu hâle getirildi, hukuk birliği sağlandı. Türk Ceza Kanunu, Türk Ticaret Kanunu gibi yasalarla hukuk sistemi modernize edildi.

3.4. Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Eğitim ve öğretim kurumları tek çatı altında (Maarif Vekâleti) birleştirildi; eğitim millî, laik ve çağdaş bir nitelik kazandı.
• Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Türkçenin ses yapısına uygun yeni Türk alfabesi kabul edildi.
• Millet Mektepleri (1 Ocak 1929): Okuryazarlığı artırmak için halk eğitim seferberliği başlatıldı; Mustafa Kemal'e "Başöğretmen" unvanı verildi.
• Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931) ve Türk Dil Kurumu (12 Temmuz 1932): Millî tarih ve dil bilincini geliştirmek amacıyla kuruldu.
• Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatılarak yerine çağdaş bilimsel normlara uygun İstanbul Üniversitesi kuruldu.
• Güzel Sanatlar ve Spor: Konservatuvarlar, müzik ve tiyatro akademileri açıldı; spor faaliyetleri devlet eliyle desteklendi.

3.5. Toplumsal Alandaki İnkılaplar

• Kılık Kıyafet Düzenlemeleri: Şapka Kanunu ve kılık kıyafet nizamnameleri çıkarıldı.
• Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması (30 Kasım 1925): Toplumsal alanda hurafelerin önlenmesi ve laikleşme adına kapatıldı.
• Takvim, Saat ve Ölçülerde Değişiklik: Miladi takvim, uluslararası saat sistemi ve metre/kilogram ölçü birimleri kabul edildi.
• Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934): Aile içi karışıklıkları önlemek ve toplumsal eşitliği sağlamak amacıyla çıkarıldı; unvan ve lakaplar yasaklandı.
• Türk Kadınına Sağlanan Haklar: Medeni Kanun ile elde edilen hakların yanı sıra 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakları verildi.

3.6. Ekonomi Alanındaki Gelişmeler

• Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923): İzmir'de toplanarak Misak-ı İktisadi kararları alındı; millî ekonomi hedeflendi.
• Cumhuriyet'in İlk Yıllarındaki Ekonomik Gelişmeler: Aşar vergisi kaldırıldı. İş Bankası, Sanayi ve Maadin Bankası, Sümerbank, Etibank kuruldu. Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı ve Kabotaj Kanunu kabul edildi.
• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve Türkiye: Küresel kriz sonrası ithalat kısıtlamaları ve devletçilik ilkesi tam anlamıyla benimsendi. I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulandı. Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.

3.7. Sağlık Alanındaki Gelişmeler

• Sağlık Bakanlığı kuruldu. Numune hastaneleri açıldı, Hıfzıssıhha Enstitüsü kuruldu ve aşı üretimi gerçekleştirildi. Kızılay (Hilâl-i Ahmer) cemiyeti güçlendirildi.

3.8. Türkiye Cumhuriyeti'nin Temelleri ve Atatürkçü Düşünce Sistemi

• Atatürk ilke ve inkılapları, akıl ve bilimin rehberliğinde çağdaşlaşmayı hedefleyen bir bütünlük oluşturur. Millî egemenlik, tam bağımsızlık, milli birlik ve çağdaşlaşma Türk devletinin temel felsefesini teşkil eder.

4. ÜNİTE: İKİ SAVAŞ ARASINDAKİ DÖNEMDE TÜRKİYE VE DÜNYA

4.1. Atatürk Dönemi İç Politik Gelişmeler

• 4.1.1. I ve II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Teşekkülü: I. Meclis kurucu meclis olarak Millî Mücadele'yi yürüttü. Seçimlerin yenilenmesiyle açılan II. Meclis (1923) Lozan'ı onayladı ve inkılapları gerçekleştirdi.
• 4.1.2. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri:
• Cumhuriyet Halk Fırkası (9 Eylül 1923): Türkiye'nin ilk siyasi partisidir.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kazım Karabekir ve arkadaşları tarafından kurulan ilk muhalefet partisidir. Şeyh Sait İsyanı ve rejim karşıtı faaliyetler nedeniyle 3 Haziran 1925'te kapatıldı (Takrir-i Sükûn Kanunu). Mustafa Kemal'e yönelik İzmir Suikastı Girişimi (1926) engellendi.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Fethi Bey tarafından kurulan ikinci muhalefet partisidir. Rejim karşıtlarının odağı hâline gelmesi üzerine kendini feshetti.

4.2. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

• Esaslar: Gerçekçi, bağımsız, barışçıl, akılcı ve millîdir ("Yurtta sulh, cihanda sulh").
• 4.2.1. Türkiye-Yunanistan İlişkileri: Nüfus mübadelesi ve Patrikhane sorunları Etabli anlaşmasıyla çözüldü. 1930'da Dostluk Antlaşması imzalandı.
• 4.2.2. Türkiye-İngiltere İlişkileri ve Musul Sorunu: Milletler Cemiyeti kararıyla Musul Irak'a (İngiltere mandasına) bırakıldı; Ankara Antlaşması (1926) imzalandı.
• 4.2.3. Türkiye-Fransa İlişkileri ve Hatay'ın Ana Vatana Katılması: Borçlar ve yabancı okullar sorunları çözüldü. Hatay Sorunu, Milletler Cemiyeti raporu (Sandler Raporu) doğrultusunda 1938'de bağımsız Hatay Devleti oldu; 1939'da oy birliğiyle ana vatana katıldı.
• 4.2.4. Türkiye-SSCB İlişkileri: Moskova Antlaşması ile başlayan dostluk, Türkiye'nin Batı ile yakınlaşmasıyla bir süre sonra zayıfladı.
• 4.2.5. Türkiye'nin Milletler Cemiyetine Girişi: Barışçı politikası doğrultusunda 18 Temmuz 1932'de üye oldu.
• 4.2.6. Balkan Antantı (9 Şubat 1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Batı sınırını korumak için imzalandı.
• 4.2.7. Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936): Boğazlar Komisyonu kaldırılarak Boğazların savunması ve tam hâkimiyeti Türkiye'ye bırakıldı.
• 4.2.8. Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Doğu sınırının güvenliği için imzalandı.
• 4.2.9. Atatürk'ün Ölümü ve İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanı Seçilmesi: Atatürk 10 Kasım 1938'de vefat etti. TBMM İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti.

4.3. İki Savaş Arasındaki Dönemde Dünyada Meydana Gelen Siyasi ve Ekonomik Gelişmeler

• 4.3.1. I. Dünya Savaşı Sonrasında Barışı Sağlama Çabaları: Milletler Cemiyeti kuruldu; Locarno Antlaşması ve Briand-Kellogg Paktı imzalandı.
• 4.3.2. 1929 Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe): ABD'de başlayan kriz tüm dünyada iflaslara, yüksek enflasyona ve işsizliğe yol açtı. ABD'de New Deal (Yeni Düzen) politikaları uygulanırken Almanya ve İtalya'da totaliter rejimler güç kazandı.
• 4.3.3. İki Savaş Arasındaki Dönemde İdeolojilerin Etkileri: Faşizm (İtalya), Nazizm (Almanya), Sosyalizm, Komünizm ve Liberalizm/Kapitalizm gibi akımlar dünya siyasetine yön verdi.

5. ÜNİTE: II. DÜNYA SAVAŞI SÜRECİNDE TÜRKİYE VE DÜNYA

5.1. II. Dünya Savaşı (1939-1945)

• 5.1.1. II. Dünya Savaşı'nın Nedenleri: Versay Antlaşması'nın ağır şartları, Milletler Cemiyetinin yetersizliği, ekonomik kriz ve revizyonist devletlerin (Almanya, İtalya, Japonya) yayırgancı politikaları.
• 5.1.2. Savaşın Başlaması ve Seyri: 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle başladı. Stalingrad Kuşatması (1942) savaşın dönüm noktası oldu. Normandiya Çıkarması (1944) ile Avrupa Alman işgalinden kurtarıldı. ABD tarafından Hiroşima ve Nagazaki'ye atılan atom bombaları ile Japonya teslim oldu.
• 5.1.3. Birleşmiş Milletler Teşkilatının Kuruluşu (1945): Barışı ve güvenliği korumak amacıyla 24 Ekim 1945'te kuruldu.

5.2. II. Dünya Savaşı Sürecinde Türkiye

• 5.2.1. Dış Politika: Türkiye aktif tarafsızlık ve denge siyaseti izledi. Savaşın sonuna doğru Müttefiklerin yanında yer almak için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti.
• 5.2.2. İç Politik Gelişmeler: Köy Enstitüleri Kanunu çıkarıldı (1940).
• 5.2.3. Ekonomik ve Toplumsal Yansımalar: Askerî harcamalar artırıldı; kıtlık, karaborsacılık ve enflasyon yükseldi. Ekmek karneye bağlandı. Millî Korunma Kanunu, Varlık Vergisi (1942) ve Toprak Mahsulleri Vergisi çıkarıldı.

5.3. II. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

• Siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar doğurdu. Almanya ve Avusturya işgal bölgelerine ayrıldı. ABD ve SSCB süper güç olarak iki kutuplu dünya düzenini (Soğuk Savaş) başlattı.
• Orta Doğu'nun Yeniden Şekillenmesi: Balfour Deklarasyonu ile temeli atılan, BM paylaşım planı sonrasında 14 Mayıs 1948'de bağımsız İsrail Devleti'nin kurulmasıyla Arap-İsrail savaşları ve Orta Doğu'daki kronik çatışmalar başladı.

6. ÜNİTE: II. DÜNYA SAVAŞI SONRASINDA TÜRKİYE VE DÜNYA

6.1. II. Dünya Savaşı Sonrası Türkiye

• 6.1.1. Siyasi Hayat: Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları CHP içinde ayrışmalara yol açtı (Dörtlü Takrir). 7 Ocak 1946'da Celal Bayar ve arkadaşları tarafından Demokrat Parti (DP) kurularak çok partili hayata geçildi. 1950 seçimlerinde DP iktidara geldi (Beyaz İhtilal).
• 6.1.2. Ekonomik Hayat: ABD yardımları ve Marshall Planı uygulamaya kondu. 1946'da ilk büyük devalüasyon gerçekleştirildi.
• 6.1.3. Sosyal Hayat: Nüfus artış hızı yükseldi; tarımda makineleşmeyle birlikte köylerden kentlere göçler hızlandı ve gecekondulaşma sorunları başladı.

6.2. II. Dünya Savaşı Sonrası Oluşan Güç Dengeleri ve Türkiye

• İki Kutuplu Dünya: ABD önderliğindeki Batı Bloku (NATO, Truman Doktrini, Marshall Planı) ile SSCB önderliğindeki Doğu Bloku (Varşova Paktı, Comecon) karşı karşıya geldi (Soğuk Savaş).
• Türkiye'nin Durumu: SSCB'nin toprak ve üs talepleri karşısında Türkiye Batı Bloku'na yöneldi. Kore Savaşı'na asker gönderildi. Türkiye 1952'de NATO'ya üye oldu.

6.3. 1950'lerde Türkiye

• 6.3.1. Siyasi Hayat: Demokrat Parti Dönemi (1950-1960) ilk yıllarda özgürlükçü adımlar atsa da ilerleyen süreçte iktidar-muhalefet gerilimleri arttı. Tahkikat Komisyonu kurulması ve siyasi kutuplaşmalar sonucunda ordu 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi ile yönetime el koydu. Yassıada yargılamaları sonucunda Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi.
• 6.3.2. Sosyal ve Ekonomik Hayat: Tarımda makineleşme ve kara yolu yatırımları artırıldı. İlk yıllardaki ekonomik büyüme yerini 1954 sonrasında ekonomik sıkıntılara bıraktı. 1958'de devalüasyona gidildi. Köyden kente göç ve gecekondulaşma hızlandı.

7. ÜNİTE: TOPLUMSAL DEVRİM ÇAĞINDA DÜNYA VE TÜRKİYE

7.1. 1960 Sonrasında Dünyada Yaşanan Siyasi Gelişmeler

• Yumuşama (Detant) Dönemi: Küba Krizi (1962) sonrası nükleer savaş tehlikesinin azalmasıyla ABD ve SSCB arasında silahları azaltma antlaşmaları (SALT-I, SALT-II) imzalandı. Bloklar dışı kalan ülkeler Bağlantısızlar Hareketi'ni kurdu.
• Arap-İsrail Savaşları: 1948, 1956, 1967 (Altı Gün Savaşı) ve 1973 savaşları yaşandı. Camp David Antlaşması (1978) ile Mısır İsrail'i tanıyan ilk Arap devleti oldu.
• İran-Irak Savaşı (1980-1988): İslam Devrimi sonrası sınır ve rejim anlaşmazlıkları nedeniyle 8 yıl süren yıkıcı bir savaş yaşandı.

7.2. 1960 Sonrasında Türk Dış Politikası

• 7.2.1. Kıbrıs Sorunu ve Kıbrıs Barış Harekâtı: Rumların ENOSİS (Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlama) ideali ve Türklere yönelik zulümleri (Kanlı Noel) üzerine, Bülent Ecevit hükûmeti döneminde 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı düzenlendi. 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edildi.
• 7.2.2. Kıta Sahanlığı Sorunu: Ege Denizi'nde petrol arama faaliyetleri ve kara suları sınırları nedeniyle Türkiye ile Yunanistan arasında gerginlikler yaşandı.
• 7.2.3. Ege Adaları Sorunu: Yunanistan'ın Lozan ve Paris Antlaşmalarına aykırı olarak Ege Adaları'nı silahlandırması sorun oluşturdu.
• 7.2.4. Batı Trakya Türklerinin Sorunları: Yunanistan'da yaşayan Türklerin azınlık hakları ve vatandaşlık hakları kısıtlandı; Dr. Sadık Ahmet hak mücadelesinin sembolü oldu.
• 7.2.5. ASALA ve Ermeni Diasporası: Ermeni diasporasının asılsız iddiaları ve ASALA terör örgütünün diplomatlarımıza yönelik saldırıları dış politikada mücadele alanı oluşturdu.

7.3. Türkiye'deki Siyasi, Ekonomik, Sosyo-Kültürel Hayat

• 7.3.1. 1960-1990 Arasındaki Askerî Darbeler:
• 27 Mayıs 1960 Darbesi: DP iktidarına son verildi; Menderes ve arkadaşları idam edildi.
• 12 Mart 1971 Muhtırası: Hükûmet istifaya zorlandı.
• 12 Eylül 1980 Darbesi: Kenan Evren liderliğindeki Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu; partiler kapatıldı.
• 7.3.2. 1961-1982 Anayasaları: 1961 Anayasası geniş hak ve özgürlükler tanırken; 1982 Anayasası devlet otoritesini öncelikleyen bir yapı kurdu.
• 7.3.3. Sosyo-Kültürel Gelişmeler: Tarımda makineleşme ve sanayileşme ile köyden kente göç hızlandı; gecekondulaşma, altyapı sorunları ve arabesk kültür ortaya çıktı. Avrupa'ya işçi göçleri başladı. TRT yayına başladı.
• 7.3.4. Ekonomik Gelişmeler: Başbakan Turgut Özal öncülüğünde ekonomide liberalleşmeyi hedefleyen 24 Ocak Kararları uygulamaya kondu; serbest piyasa ekonomisi ve ihracata dayalı büyüme benimsendi.

8. ÜNİTE: 21. YÜZYILIN EŞİĞİNDE TÜRKİYE VE DÜNYA

8.1. 1990 Sonrasında Türkiye

• 8.1.1. Ekonomik Krizler Sarmalında Türkiye: Siyasi istikrarsızlıklar ve dış borçlanma nedeniyle 1994 Krizi (5 Nisan Kararları), 2001 Krizi (Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve Kemal Derviş) ve 2008 Küresel Krizi yaşandı.
• 8.1.2. Darbeler Sarmalında Türkiye:
• 28 Şubat Müdahalesi (1997): Postmodern darbe olarak anılan süreçle Erbakan hükûmeti istifaya zorlandı.
• 27 Nisan E-Muhtırası (2007): Cumhurbaşkanlığı seçimleri sürecinde yayımlandı.
• 15 Temmuz Darbe Kalkışması (2016): FETÖ mensupları tarafından gerçekleştirilen darbe girişimi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın çağrısıyla meydanlara inen Türk milletinin kararlı direnişiyle engellendi (15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü).
• 8.1.3. Terör Sarmalında Türkiye: Türkiye, jeopolitik konumu nedeniyle PKK, DEAŞ ve FETÖ gibi terör örgütlerinin hedefi olmuş; sınır içi ve sınır ötesi operasyonlarla kararlı bir mücadele yürütmüştür.
• 8.1.4. Bilim, Sanat ve Sporda Gelişmeler: Aziz Sancar Nobel Kimya Ödülü'nü kazandı. Savunma sanayisinde ASELSAN, ROKETSAN, TUSAŞ tarafından İHA, SİHA ve TCG Anadolu gibi yerli ve millî projeler hayata geçirildi. Yerli otomobil (TOGG) çalışmaları yürütüldü; salgın döneminde TURKOVAC aşısı üretildi. Sporda olimpiyat şampiyonlukları ve uluslararası başarılar elde edildi.

8.2. 1990 Sonrasında Meydana Gelen Siyasi Gelişmelerin Türkiye'ye Etkileri

• 8.2.1. SSCB'nin Dağılması ve Türk Cumhuriyetleri: 1991'de SSCB'nin dağılmasıyla iki kutuplu dünya sona erdi; Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Özbekistan bağımsızlıklarını kazandı. Türkiye bu devletlerle iş birliğini geliştirmek için TİKA, TÜRKSOY, Yunus Emre Enstitüsü ve Yurtdışı Türkler Başkanlığı'nı kurdu.
• 8.2.2. Avrupa Birliği (AB) ve Türkiye: 1987'de AET'ye tam üyelik başvurusu yapıldı. 1995'te Gümrük Birliği Antlaşması imzalandı; 1999 Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'nin adaylığı onaylandı.
• 8.2.3. Bosna-Hersek Savaşı (1992-1995) ve Balkanlar: Yugoslavya'nın dağılması sürecinde Sırpların Boşnaklara karşı uyguladığı soykırım (Srebrenica Katliamı) uluslararası müdahale ile durduruldu; Dayton Barış Antlaşması imzalandı.
• 8.2.4. 1990 Sonrası Orta Doğu: Siyonizm sorunları, Filistin intifadaları, I. ve II. Körfez Savaşları ile Arap Baharı süreci yaşandı. Türkiye, Suriye iç savaşı sonrasında milyonlarca sığınmacıya ev sahipliği yaptı.
• 8.2.5. 11 Eylül Saldırıları ve Küresel Terör: 2001'deki saldırılar sonrası ABD tarafından küresel terörle mücadele adı altında Afganistan ve Irak işgal edildi.
• 8.2.6. Irak ve Suriye'deki Gelişmelerin Türkiye'ye Etkileri: Sınır güvenliğini sağlamak amacıyla Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı ve Bahar Kalkanı harekâtları gerçekleştirildi.