10.Sınıf Tarih Ders Notları
10.Sınıf Tarih Ders Notları WORD İndir
10. Sınıf Tarih Ders Notu
1. ÜNİTE: TÜRKİSTAN'DAN TÜRKİYE'YE (1040-1299)
1.1. Önemli Askerî Mücadelelerin Türk Tarihinin Seyrine Etkileri
· Anadolu'ya Yönelik İlk Akınlar: MÖ VIII. yüzyılda İskitler ile başlayan Anadolu'ya Türk akınları; IV. yüzyılda Hunlar, VI. yüzyılda Sibir Türkleri ve VII. yüzyılda Avarların İstanbul kuşatmalarıyla devam etmiştir. XI. yüzyılda Karahanlı ve Gaznelilerin baskısı ve toprak yetersizliği nedeniyle Oğuz Türkleri göç etmeye başlamıştır. Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu "Diyar-ı Rum" (Roma Ülkesi) olarak anılmış, XII. yüzyıldaki Haçlı Seferleri sırasında Batılı kaynaklarda Türkiye (Turkhia) ismi kullanılmaya başlanmıştır.
· Dandanakan Savaşı (1040): Tuğrul ve Çağrı Beyler liderliğindeki Oğuzlar (Selçuklular), Gaznelileri yenilgiye uğratarak Büyük Selçuklu Devleti'ni kurmuşlardır. Bu zaferle Türk-İslam dünyasının koruyuculuğu üstlenilmiştir.
· Pasinler Savaşı (1048): Selçuklular ile Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) arasındaki ilk savaştır. Savaş sonucunda Bizans ile ilk resmî barış yapılmış, İstanbul'daki Emevi döneminden kalma cami tamir ettirilerek hutbede Abbasi halifesi ile Tuğrul Bey'in adının okunması sağlanmıştır.
· Malazgirt Zaferi (1071): Sultan Alp Arslan, Malazgirt'te Doğu Roma İmparatoru Romanos Diogenes'i (Romen Diyojen) Turan taktiği (bozkır kapanı) ile bozguna uğratmıştır. Alp Arslan, esir düşen imparatora konuk muamelesi yaparak barış antlaşması imzalamıştır. Bu zaferle Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açılmış, Avrupalılar ise Haçlı Seferleri'nin hazırlıklarına başlamıştır.
· Miryokefalon Zaferi (1176): Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan, Doğu Roma İmparatoru Manuel Comnenos'un ordusunu pusu yardımıyla ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Bu zaferle Malazgirt'in tescili yapılmış, Anadolu'nun kesin bir Türk vatanı olduğu kabul edilmiş ve Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma ümidi tamamen sona ermiştir.
· Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri: Malazgirt sonrasında Sultan Alp Arslan'ın komutanlarına "kılıç hakkı" olarak verdiği yetkiyle kurulan ilk beylikler şunlardır:
o Saltuklular (Erzurum): Anadolu'daki ilk Türk beyliğidir; Mama Hatun Külliyesi inşa edilmiştir.
o Danişmentliler (Sivas): Bölgenin en güçlü beyliğidir; Anadolu'daki ilk medrese olan Yağıbasan Medresesi yapılmıştır.
o Mengücekliler (Erzincan/Divriği): Divriği Ulu Cami Külliyesi inşa edilmiştir.
o Artuklular (Mardin/Hasankeyf/Harput): En uzun süre hüküm süren beyliktir; Malabadi Köprüsü eseridir.
o Çaka Beyliği (İzmir): İzmir merkezli kurulan ilk Türk deniz beyliğidir; ilk Türk donanması oluşturulmuştur.
· Haçlı Seferleri (XI-XIII. Yüzyıllar):
o I. Haçlı Seferi (1095-1099): Papa II. Urbanus'un çağrısıyla başlamıştır. İznik kaybedilmiş, başkent Konya'ya taşınmıştır. Urfa, Antakya, Kudüs ve Trablus'ta Haçlı kontlukları kurulmuştur.
o II. Haçlı Seferi (1147-1148): Urfa Kontluğu'nun atabeyliklerce yıkılması üzerine düzenlenmiş, Alman ve Fransız kralları yenilgiye uğratılmıştır.
o Hittin Muharebesi ve Kudüs'ün Fethi (1187): Eyyubi Devleti hükümdarı Selahaddin Eyyubi, Hittin'de Haçlıları yenerek Kudüs'ü yeniden fethetmiştir.
o III. Haçlı Seferi (1189-1192): Kudüs'ün geri alınması için düzenlenmiş; Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa Göksu Irmağı'nda boğulmuştur.
o IV. Haçlı Seferi (1202-1204): İstanbul yağmalanmış, Doğu Roma toprakları paylaşılarak Latin İmparatorluğu kurulmuştur.
· Kösedağ Savaşı (1243): Babaîler İsyanı ile sarsılan Türkiye Selçuklu Devleti, Baycu Noyan komutasındaki Moğollar karşısında ağır bir bozguna uğramıştır. Bu savaşla Selçuklular Moğol tahakkümü altına girmiş, Anadolu'da siyasi birlik bozularak ikinci dönem Türk beylikleri dönemi başlamıştır.
1.2. Türkistan'dan Türkiye'ye Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatları
· Hâkimiyet Anlayışı ve Kut: Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından bir soya (kut anlayışı) verildiğine inanılırdı. İslamiyet'in kabulüyle bu anlayış “zillullah fi'l-arz” (Allah'ın yeryüzündeki gölgesi) şeklini almıştır. Amaç “i’lâ-yı kelimetullah” ve “nizam-ı âlem” idi.
· Merkez ve Taşra Teşkilatı: Devlet hakan, han veya sultan unvanlı hükümdarca yönetilirdi. Kararların alındığı en büyük yönetim organı Divan-ı A'lâ (Büyük Divan) idi. Taşrada şehzadeler (melikler) atabeyler gözetiminde eğitilir, askerî valiler (şıhne/şahne) görev yapardı.
· Ordu Teşkilatı: Ordu-millet anlayışı sürdürülmüştür. Askerî unsurlar; Hassa Ordusu (gulam sistemi), İkta Askerleri (tımar sisteminin temeli), Türkmenler (uc kuvvetleri) ve ücretli askerlerden oluşurdu.
1.3. Türklerde Sosyoekonomik Hayat ve Şehirleşme
· Sosyal Yapı: Toplum, yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Kadınlar sosyal hayatın içindeydi. Çevgen (polo), avcılık ve güreş gibi sportif faaliyetler yaygındı.
· Toprak ve Ekonomi Yönetimi: Topraklar mirî, mülk ve vakıf olarak ayrılırdı. İkta sistemi sayesinde hem tarımsal üretim güvenceye alınmış hem de hazineye yük olmaksızın hazır asker beslenmiştir. Ticareti geliştirmek için kervansaraylar inşa edilmiş ve tüccarlar sigorta benzeri bir sistemle koruma altına alınmıştır.
· Şehirleşme ve Ahilik: Şehirler kale içi ve rabad (ribat) kısımlarından oluşurdu. Esnaf ve zanaatkârlar arasında ekonomik, dinî ve ahlaki dayanışmayı sağlayan Ahilik teşkilatı ile kadınların kurduğu Bacıyân-ı Rum sosyal ve iktisadi hayatta çok önemli roller üstlenmiştir.
1.4. Türk-İslam Medeniyetinde Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat
· Eğitim Kurumları: İlköğretim için küttap/sıbyan mektepleri, yükseköğretim için ise Nizamülmülk tarafından yaygınlaştırılan Nizamiye Medreseleri kurulmuştur. Medreselerde dinî ilimlerin yanı sıra matematik, astronomi ve tıp gibi pozitif bilimler de okutulmuştur.
· Bilim İnsanları:
o Biruni: Astronomi, matematik, tıp, coğrafya ve tarih alanlarında eserler vermiş evrensel bir âlimdir.
o Kaşgarlı Mahmud: Türkçenin ilk kapsamlı sözlüğü olan Divânü Lugâti't-Türk'ü kaleme almıştır.
o Ömer Hayyam: Cebir, geometri ve astronomi alanlarında çalışmış, Celali Takvimi'ni hazırlamıştır.
o Cezeri: Mekanik, hidrolik mühendisliği ve otomasyon sistemlerinin öncüsüdür (Kitab-ül Hiyel).
o İbni Bibi: Türkiye Selçukluları tarihini anlatan el-Evâmirü'l-Alâiyye adlı eseri yazmıştır.
· Mutasavvıflar: Hoca Ahmed Yesevi, Mevlana Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre ve Muhyiddin İbnülarabi; sevgi, hoşgörü ve adalet anlayışlarıyla Anadolu'nun İslamlaşma sürecine ve insanlık mirasına büyük katkı sağlamışlardır.
· Sanat: Taş işçiliği, çini, ahşap oymacılığı, hat, tezhip ve minyatür gelişmiştir. İslam dünyasında ilk kez anıt mezar niteliğindeki kümbetler inşa edilmiştir.
2. ÜNİTE: BEYLİKTEN DEVLETE OSMANLI (1299-1453)
2.1. Osmanlı Devleti'nin Kuruluşuna Dair Görüşler
· Osmanlı Beyliği'nin kuruluş süreci, kaynak yetersizliği ve sonradan yazılan kronikler sebebiyle tarihçiler arasında farklı tezlere konu olmuştur:
o H. Adams Gibbons: Osmanlıların kökenini farklı bir ırka dayandırmış ve Osman Bey'in ilk başta Müslüman olmadığını öne sürmüştür.
o M. Fuat Köprülü: Osmanlı'nın kuruluşunu genel Türk tarihi ve Anadolu Selçuklu medeniyetinin bir devamı olarak açıklamıştır.
o Paul Wittek: Devletin kuruluşundaki temel unsurun "gaza tezi" olduğunu savunmuştur.
o Halil İnalcık: Kuruluşu XIII. yüzyıl sonundaki siyasi ve askerî şartlarla açıklamış, devletin kuruluş tarihini 1302 (Koyunhisar Savaşı) olarak kabul etmiştir.
2.2. Beylikten Devlete Siyasi ve Askerî Gelişmeler
· Osman Gazi Dönemi (1281-1326): Doğu Roma tekfurlarıyla mücadele edilmiş, Koyunhisar (Bapheus) Savaşı (1302) kazanılmıştır. Bu zafer hanedanlık karizması kazandırmıştır. Bilecik, Karacahisar ve Yenişehir fethedilmiştir.
· Orhan Gazi Dönemi (1326-1362): Bursa (1326) ve İznik (1331) fethedilerek başkent yapılmıştır. Pelekanon Savaşı kazanılmış, ilk düzenli askerî birlikler (yaya ve müsellem) kurulmuştur. İlk Türk beyliği olan Karesioğulları Beyliği Osmanlı'ya katılmıştır. Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Rumeli'ye geçilmiştir (1352).
· I. Murad Dönemi (1362-1389): Edirne fethedilerek başkent yapılmıştır (1361). Çirmen Savaşı kazanılmış, I. Kosova Savaşı (1389) ile Sırp kuvvetleri bozguna uğratılmış, I. Murad şehit edilmiştir. Pençik sistemi ve Yeniçeri Ocağı kurulmuştur.
· Yıldırım Bayezid Dönemi (1389-1402): Anadolu'da Türk siyasi birliği büyük ölçüde sağlanmış, Niğbolu Savaşı (1396) ile Haçlılar yenilgiye uğratılmış ve Halife tarafından kendisine "Sultan-ı İklîm-i Rûm" unvanı verilmiştir. Ancak Ankara Savaşı (1402) ile Timur'a yenilmiş ve esir düşmüştür.
· Fetret Devri (1402-1413): Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht kavgalarının yaşandığı ve siyasi birliğin bozulduğu dönemdir. I. Mehmet (Çelebi Mehmet) kardeşlerini bertaraf ederek devleti yeniden toparlamış ve "Osmanlı'nın ikinci kurucusu" kabul edilmiştir.
· II. Murad Dönemi (1421-1444 ve 1446-1451): Edirne-Segedin Antlaşması imzalanmış, Varna Savaşı (1444) ve II. Kosova Savaşı (1448) kazanılmıştır. II. Kosova zaferiyle Balkanlardaki Türk hâkimiyeti kesinleşmiştir.
2.3. Osmanlı Devleti'nde Ordu, Hukuk ve Toprak Sistemi
· Ordu Yapısı:
o Kapıkulu Askerleri: Doğrudan padişaha bağlı, maaşlı (ulufe) askerlerdir. Devşirme sistemi (pençik usulü) ile Hristiyan çocukların Türk-İslam kültüründe eğitilmesiyle oluşturulmuştur. En önemli yaya birliği Yeniçerilerdir.
o Eyalet Askerleri: Ordunun en kalabalık kısmını oluşturan Tımarlı Sipahilerdir. Tımar sahipleri (sahib-i arz) tarımsal üretimden topladıkları vergilerle cebelü adı verilen zırhlı askerler yetiştirmiştir.
o Yardımcı Kuvvetler: Akıncılar, azaplar, yörükler ve gönüllülerdir.
· Hukuk Sistemi: Şeri hukuk (İslam hukuku) ve örfî hukuk (töre ve padişah kanunnameleri) olmak üzere ikiye ayrılırdı. Yargı kararları kadılar tarafından verilir, kadıların atama ve denetimini kazaskerler yapardı.
· Toprak Sistemi: Topraklar mirî, mülk ve vakıf olarak ayrılırdı. Mirî araziler gelirlerine göre has, zeamet ve tımar olmak üzere dirliklere ayrılırdı. Tımar sistemi sayesinde hem üretimde süreklilik sağlanmış hem de hazineden para çıkmadan güçlü bir süvari ordusu beslenmiştir.
2.4. Osmanlı Devleti'nin İskân ve İstimalet Politikası
· İskân Politikası: Fethedilen Rumeli topraklarını Türkleştirmek, İslamlaştırmak ve kalıcı kılmak amacıyla Anadolu'dan getirilen Türkmenlerin (özellikle konargöçerlerin) bu bölgelere yerleştirilmesidir. Derbent teşkilatı ile yolların güvenliği sağlanmış, vakıflar aracılığıyla yeni köprüler, imaretler ve medreseler kurularak bölge şenlendirilmiştir. Kolonizatör Türk dervişleri (Horasan erenleri) bu süreçte öncülük etmiştir.
· İstimalet Politikası: Yeni fethedilen yerlerdeki gayrimüslim halka karşı uygulanan hoşgörü, adalet ve gönül alma siyasetidir. Halkın din, ibadet ve mülkiyet hakları güvence altına alınmış, böylece halkın devlete bağlılığı artırılmıştır.
2.5. Osmanlı Devleti'nde İlim ve İrfan Geleneği
· Şehirleşme Anlayışı: Osmanlılar fethettikleri şehirlerde yıkıcı olmamış, var olan yapıları onararak cami, medrese ve çarşı merkezli bir Türk-İslam kimliği kazandırmışlardır. Şehirlerin merkezinde ulu cami, bedesten ve külliyeler yer almıştır.
· Eğitim Kurumları: İlköğretim için sıbyan mektepleri, yükseköğretim için ise medreseler (İznik Orhaniye Medresesi, Sahn-ı Seman vb.) faaliyet göstermiştir. Tasavvufi eğitim ve toplumsal dayanışma tekke, zaviye ve dergâhlarda yürütülmüştür.
· Önemli Şahsiyetler:
o Şeyh Edebali: Osmanlı'nın kuruluşunda manevi rol oynamış, Ahi kültürünü yaymıştır.
o Davud-i Kayseri: İlk Osmanlı başmüderrisi olup akli ve naklî ilimleri sentezlemiştir.
o Dursun Fakih: İlk Osmanlı kadısıdır; ilk hutbeyi okumuştur.
o Emir Sultan ve Hacı Bayram Veli: Bursa ve Ankara merkezli tasavvufi ekolleriyle irfan geleneğini güçlendirmişlerdir.
3. ÜNİTE: CİHAN DEVLETİ OSMANLI (1453-1683)
3.1. Osmanlı Devleti'nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi
· İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453): Fatih Sultan Mehmet, şahi topları, yüzen kuleler ve gemilerin karadan Haliç'e yürütülmesi gibi askerî dehasıyla Doğu Roma'ya son vermiştir. Bu fetihle Osmanlı bir "cihan devleti" hâline gelmiş, başkent İstanbul olmuş ve Fatih unvanı alınmıştır.
· Fatih Dönemi Diğer Fetihler: Karadeniz Türk gölü hâline getirilmiş (Kırım'ın fethi ile, 1475), Amasra, Sinop, Trabzon alınmış, Akkoyunlu Devleti Otlukbeli Savaşı'nda (1473) yenilgiye uğratılmıştır.
· II. Bayezid Dönemi: Cem Sultan olayıyla meşgul olunmuş, İspanya'daki zulüm gören Müslümanlar ve Yahudiler Osmanlı topraklarına (İstanbul, Selanik vb.) güvenle taşınmıştır.
· Yavuz Sultan Selim Dönemi (Doğu Seferleri): Çaldıran Savaşı (1514) ile Safevi tehlikesi durdurulmuş, Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) savaşlarıyla Memlûk Devleti'ne son verilmiştir. Mısır'ın fethiyle Baharat Yolu ve mukaddes emanetler Osmanlı'ya geçmiştir.
· Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566):
o Belgrad fethedilmiş, Mohaç Meydan Muharebesi (1526) ile Macaristan krallığı ortadan kaldırılmıştır. I. Viyana Kuşatması (1529) gerçekleştirilmiş, İstanbul Antlaşması (1533) ile Avusturya arşidükü Osmanlı sadrazamına denk sayılmıştır.
o Preveze Deniz Savaşı (1538) ile Barbaros Hayrettin Paşa Akdeniz'de Türk üstünlüğünü kesinleştirmiştir.
o Portekizlilere karşı Hint Deniz Seferleri düzenlenmiştir.
o Kıbrıs'ın Fethi (1571) ile Doğu Akdeniz tamamen güvenli hâle getirilmiştir.
· Doğu Sınırları ve Antlaşmalar: Safevilerle yapılan mücadeleler sonucunda Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile doğudaki en geniş sınırlara ulaşılmış, Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ile günümüz Türkiye-İran sınırının büyük kısmı çizilmiştir.
· Girit'in Fethi (1669): Uzun süren kuşatma sonucunda Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Girit alınmıştır.
· Lehistan Seferleri ve Bucaş Antlaşması (1672): Kamaniçe Kalesi alınarak Podolya ve Ukrayna ele geçirilmiş, batıdaki en geniş sınırlara ulaşılmıştır.
3.2. Osmanlı Devleti'nin Yönetim ve Ordu Yapısında Değişim
· Yönetim Yapısı Değişimleri: Fatih Kanunnamesi ile kardeş katli yasallaşmış, padişahlar divan toplantılarına katılmayı bırakıp işleri veziriazamlara devretmiştir. Sultanlar haremden evlenmeye başlamış, ekber ve erşed sistemi (hanedanın en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesi) ile kafes sistemi getirilmiştir.
· Ordu Yapısı: Ateşli silahların ve topçuluğun gelişmesiyle (Askerî İpılap) piyade sınıfı (Yeniçeriler) ön plana çıkmıştır. Tımar sisteminin bozulmasıyla tımarlı sipahilerin sayısı azalmış, yerini ücretli sekban ve leventlere bırakmıştır.
3.3. Avrupalıların Sömürgeci Politikaları
· Coğrafi Keşifler (XV-XVI. Yüzyıllar): Portekiz ve İspanya öncülüğünde (Vasco da Gama, Kristof Kolomb, Macellan vb.) yeni ticaret yolları ve kıtalar keşfedilmiştir. İpek ve Baharat yollarının yön değiştirmesi Osmanlı ekonomisini olumsuz etkilemiştir.
· Sömürgecilik ve Köle Ticareti: Keşfedilen bölgeler (Amerika, Afrika, Asya) sömürgeleştirilmiş, yerli medeniyetler (İnka, Aztek) yıkılmıştır. Atlantik aşırı Transatlantik Köle Ticareti ile milyonlarca Afrikalı insanlık dışı koşullarda Amerika'daki plantasyonlarda çalıştırılmak üzere taşınmıştır.
· Rönesans ve Reform: Avrupa'da bilim, sanat ve düşüncede yeniden uyanış (Rönesans) yaşanırken, Martin Luther öncülüğünde Katolik Kilisesi'ne karşı Reform hareketleri başlamış ve Westphalia Antlaşması (1648) ile modern devletler hukuku şekillenmiştir.
3.4. Osmanlı Devleti'nde İsyanlar
· İstanbul İsyanları (Yeniçeri İsyanları): Kapıkulu askerlerinin ulufe ve cülus bahşişlerinin ödenmemesi, akçede tağşiş yapılması ve disiplinin bozulması gibi sebeplerle çıkardığı isyanlardır. Genç Osman'ın öldürülmesi ve Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye) bu dönemin en trajik olaylarındandır.
· Celâli İsyanları: Anadolu'da bozulan ekonomik yapı, artan vergiler (avarız), tımarların bozulması, uzun süren savaşlar ve kıtlık (Büyük Kaçgun) nedeniyle köylülerin tarlalarını terk ederek çıkardığı büyük çaplı isyanlardır. Kuyucu Murad Paşa sert tedbirlerle bu isyanları bastırmıştır.
· Suhte İsyanları: Medrese öğrencisi olan suhtelerin işsizlik ve geçim sıkıntısı yüzünden çıkardığı ayaklanmalardır.
· Islahatlar: XVII. yüzyılda maliyi düzeltmek için Tarhuncu Ahmet Paşa ilk modern bütçeyi hazırlamış, Köprülüler Döneminde ise sert ve kararlı tedbirlerle iç huzur ve otorite yeniden sağlanmıştır.
3.5. Osmanlı Devleti'nde Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat
· Bilim İnsanları ve Eserleri:
o Akşemseddin ve Sabuncuoğlu Şerefeddin: Tıp alanında çığır açan eserler vermişlerdir (Cerrahiyyetü'l-Hâniyye).
o Ali Kuşçu: Astronomi ve matematik alanında Fatih döneminde İstanbul'a gelmiştir.
o Piri Reis: Çizdiği dünya haritası ve Kitab-ı Bahriye ile ünlüdür.
o Mimar Sinan: Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camileriyle Osmanlı mimarisinin zirvesidir.
o Takıyyüddin er-Râsıd: İstanbul'da ilk rasathaneyi kurmuştur.
o Buhurizade Mustafa Efendi (Itri): Klasik Türk müziğinin kurucularındandır (Segâh Bayram Tekbiri).
o Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi: Coğrafi, tarihî ve seyahatname türündeki eserleriyle bilinen büyük yazarlardır.
· Kültür ve Eğitim: Medreseler (Sahn-ı Seman ve Süleymaniye medreseleri) en üst düzey eğitim kurumlarıydı. Vakıf kültürü sayesinde şehirler imar edilmiş, imaretler,darüşşifalar ve kervansaraylar halka hizmet vermiştir.
· Sanat: İznik ve Kütahya çiniciliği, hat, tezhip, minyatür ve halı dokumacılığı Osmanlı sanatının özgün kollarını oluşturmuştur. Askerî müzik türü olarak mehter etkin şekilde kullanılmıştır.