9.Sınıf Coğrafya Ders Notları
9.Sınıf Coğrafya Ders Notları WORD İndir
9. SINIF COĞRAFYA – AYRINTILI DERS NOTU
1. ÜNİTE: COĞRAFYANIN DOĞASI
1.1. Coğrafya Bilimi
1.1.1. Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri
· Doğal Ortam: İnsanın etkisi olmadan, insan unsurları dışında kalan mekândır. Taş küre (litosfer), hava küre (atmosfer), su küre (hidrosfer), buz küre (kriyosfer) ve yaşam küreden (biyosfer) oluşur. Bu ortamlardaki değişimlere doğa olayı denir.
· Beşerî Ortam: İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortam üzerine inşa ettiği yaşam alanıdır.
· Coğrafi Ortam: Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanıdır.
· Coğrafya Biliminin Tanımı ve Bölümleri: Coğrafya; fiziki coğrafya ve beşerî coğrafya olmak üzere iki ana bölüme ayrılır.
o Fiziki Coğrafya (Doğal Olaylar ve Süreçler):
§ Jeomorfoloji (Yer Şekilleri Bilimi): Yer şekilleri ve oluşum süreçleri (Jeoloji, litoloji, petrografi, jeofizik ile ilişkilidir).
§ Klimatoloji (İklim Bilimi): Atmosfer, hava olayları ve iklim tipleri (Meteoroloji ile ilişkilidir).
§ Hidrografya (Sular Coğrafyası): Denizler, göller ve akarsular gibi su ortamları (Hidroloji, limnoloji, osetonografya ile ilişkilidir).
§ Biyocoğrafya (Canlılar Coğrafyası): Bitki ve hayvan topluluklarının dağılışı (Biyoloji, botanik, zooloji ile ilişkilidir).
§ Toprak Coğrafyası: Toprakların oluşum süreçleri ve dağılışı (Pedoloji, mineraloji ile ilişkilidir).
o Beşerî Coğrafya (İnsan Faaliyetleri):
§ Nüfus Coğrafyası: Nüfusun özellikleri, dağılımı ve hareketleri (Demografi ile ilişkilidir).
§ Yerleşme Coğrafyası: Yerleşmelerin gelişimi, tipleri ve meskenler (Arkeoloji ve tarih ile ilişkilidir).
§ Siyasi Coğrafya: Siyasi faaliyetlerin mekâna bağlı değişimleri.
§ Sosyal ve Kültürel Coğrafi Alanlar: Sosyal yapılar, dil, din, mimari gibi kültürel özelliklerin coğrafi analizi.
§ Ekonomik Coğrafya: Tarım, sanayi, ticaret, turizm ve madencilik gibi faaliyetler (İktisat ile ilişkilidir).
1.1.2. Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz?
· Coğrafi bakış açısına sahip bireyler; doğal ortamdaki risk ve fırsatları analiz edebilir, haritaları kullanabilir ve olayları mekânla ilişkilendirerek yerel, bölgesel ve küresel düzeyde kavrayabilir. Sürdürülebilir bir dünya ve vatanseverlik bilincinin oluşmasında coğrafya eğitimi temel bir gerekliliktir.
· Örnek Olay (Kastamonu-Bozkurt Sel Afeti): 11 Ağustos 2021 tarihinde meydana gelen sel felaketinde can kayıplarının yaşanmasında aşırı yağışların yanı sıra Ezine Çayı yatağının insanlar tarafından daraltılması, yerleşim alanlarının vadi tabanına kurulması, depolardaki tomrukların kanalları tıkaması ve köprülerin alçak olması beşerî faktörler olarak etkili olmuştur.
1.1.3. Coğrafya Biliminin Gelişimi
· Eski Çağ: Coğrafya kelimesi ilk defa Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Tales, Herodot, Aristoteles, Strabon ve Batlamyus bu dönemin önemli isimleridir. Dünya'nın şekli, koordinat sistemi ve yerlerin tasviri ön plândadır.
· Orta Çağ: İpek ve Baharat yolları ile Müslüman bilginlerin çalışmaları öne çıkmıştır. Harizmi, Biruni, İbni Haldun, Muhammed İdrisi ile seyyah İbni Battuta ve Mesudi önemli katkılar sunmuştur.
· Yeni Çağ: Coğrafi Keşifler dönemi yaşanmıştır. Kristof Kolomb, Magellan, Piri Reis, Ortelius, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi (Seyahatname) bu döneme damga vurmuştur.
· Yakın Çağ: Sanayi Devrimi ve aydınlanma çağıyla birlikte coğrafya biliminin yöntemleri oluşmuş, konuları bugünkü şeklini almıştır. Alexander von Humboldt, Carl Ritter, Friedrich Ratzel öncülük etmiştir. Türkiye'de ise Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç önemli katkılar sağlamıştır.
2. ÜNİTE: MEKÂNSAL BİLGİ TEKNOLOJİLERİ
2.1. Harita Okuryazarlığı
2.1.1. Mekânın Sembolik Dili: Harita
· Haritanın Tanımı: Dünya'nın veya bir gök cisminin tamamının veya bir bölümünün kuş bakışı görünümünün, bir oran dâhilinde küçültülerek düzlem üzerine çizilmesidir.
· Harita Elemanları: Başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, harita işaretleri (lejant), yön oku ve ölçek.
· Harita Türleri:
o Genel Haritalar: Atlaslar, fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları.
o Tematik Haritalar: Jeoloji, iklim, nüfus, ulaşım, turizm gibi özel konuları işleyen haritalar.
· Coğrafi Koordinatlar:
o Enlem: Bir noktanın Ekvator'a uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açı değeridir (° , ' , " cinsinden ifade edilir).
o Boylam: Bir noktanın başlangıç meridyenine uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açı değeridir.
· Projeksiyon Yöntemleri: Küre şeklindeki Dünya'nın düzleme aktarılmasındaki bozulmaları en aza indirmek için kullanılır. Silindirik (Ekvator çevresi), Konik (Orta kuşak) ve Düzlem (Kutup çevreleri) projeksiyon olmak üzere üçe ayrılır.
· Ölçek Türleri:
o Kesir Ölçek: Payı her zaman 1 olan, paydası küçültme oranını gösteren (birimi cm olan) ölçektir (Örn: 1/100.000).
o Çizgi Ölçek: Harita üzerindeki uzunluğun gerçekte ne kadar olduğunu grafik üzerinde gösteren ölçektir.
· Dağılışları Gösterme Yöntemleri: Korokromatik, koroplet, izoplet (izometrik), noktalama, oransal sembol, akış ve kartogram haritalar.
2.1.2. Türkiye'nin Coğrafi Konumu
· Mutlak Konum: $36^{\circ}-42^{\circ}$ kuzey paralelleri ile $26^{\circ}-45^{\circ}$ doğu meridyenleri arasında yer alır. Orta kuşaktadır, dört mevsim belirgin yaşanır ve doğu-batı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı vardır.
· Göreceli Konum: Asya ve Avrupa'yı birbirine bağlar, üç tarafı denizlerle çevrilidir, Türk boğazlarına (İstanbul ve Çanakkale) sahiptir ve önemli enerji koridorlarının merkezindedir.
· Mavi Vatan ve Gök Vatan: Türkiye'nin uluslararası hukuka dayanan deniz yetki alanları "Mavi Vatan", hava sahası ise "Gök Vatan" olarak adlandırılır.
2.1.3. Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri
· Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS): Veri toplama, depolama, analiz etme ve haritalandırma yapan bilgisayar tabanlı bilgi yönetimidir. Bileşenleri; kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir.
· Uzaktan Algılama: Uydu ve sensörler yardımıyla yeryüzünden yansıyan elektromanyetik dalgaların algılanarak görüntüye dönüştürülmesi teknolojisidir.
· Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS): Uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcıları olmak üzere üç bileşenden oluşan, konum ve zaman belirlemeyi sağlayan sistemdir.
3. ÜNİTE: DOĞAL SİSTEMLER VE SÜREÇLER
3.1. İklim Sistemini Anlamak
3.1.1. Hava Olayları
· Meteoroloji vs. Klimatoloji: Meteoroloji anlık hava olaylarını incelerken, klimatoloji uzun süreli iklim ortalamalarını ve uç değerleri inceler.
· Atmosferin Katmanları: Troposfer (tüm hava olaylarının %80'i burada gerçekleşir), Stratosfer (ozon tabakası bulunur), Mezosfer, Termosfer ve Ekzosfer.
· İklim Değişkenleri: Sıcaklık (termometre ile ölçülür), hava basıncı (barometre ile ölçülür, standart basınç $15^\circ C$ sıcaklıkta 1013 mb'dir), rüzgâr (yüksek basınçtan alçak basınça yatay hava hareketi), nemlilik ve yağış (plüviyometre ile ölçülür).
· Aşırı Hava Olayları: Sıcak hava dalgası, soğuk hava dalgası, fırtına, şiddetli yağışlar ve kuraklık gibi normal koşulların dışındaki uç meteorolojik olaylardır.
3.1.2. İklim Sistemi
· Bileşenleri: Atmosfer (hava küre), hidrosfer (su küre), kriyosfer (buzul küre), litosfer (taş küre) ve biyosfer (canlı küre).
· Değişkenleri: Sıcaklık, hava basıncı, rüzgârlar, nemlilik ve yağış.
3.1.3. İklim Türleri
· Güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak matematik iklim kuşakları (Tropikal, Orta ve Kutup Kuşağı) oluşur.
· 21 Haziran (Yaz Gün Dönümü), 21 Aralık (Kış Gün Dönümü), 21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks) tarihlerinde Güneş ışınlarının dik geldiği yerler ve gece-gündüz süreleri değişiklik gösterir.
3.1.4. İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler
· Yerkürenin jeolojik geçmişi boyunca iklimler doğal nedenlerle değişmiştir. Günümüzde ise insan faaliyetleri (fosil yakıtlar, sera gazları) sonucunda küresel iklim değişikliği hızı artmıştır.
4. ÜNİTE: BEŞERİ SİSTEMLER VE SÜREÇLER
4.1. Nüfus Dinamikleri
4.1.1. Nüfusun Tarihsel Değişimi ve Geleceği
· İnsanlık tarihi boyunca nüfus üç büyük sıçrama dönemi yaşamıştır (alet yapımı, yerleşik hayata geçiş/tarım ve Sanayi Devrimi).
4.1.2. Nüfusun Dağılışı ve Hareketleri
· Dağılışı Etkileyen Faktörler:
o Doğal Faktörler: İklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak yapısı ve bitki örtüsü.
o Beşerî Faktörler: Sanayileşme, tarım, ulaşım, ticaret ve turizm.
· Nüfus Hareketleri (Göçler): İç göçler ve dış göçler (ekonomik, siyasi, sosyal ve doğal nedenlerle gerçekleşir).
4.1.3. Demografik Dönüşüm Süreci ve Nüfus Piramitleri
· Ülkelerin doğum ve ölüm oranlarının zamana bağlı değişimini gösteren demografik dönüşüm modelleri ile nüfusun yaş-cinsiyet yapısını gösteren nüfus piramitleri kullanılır.
4.1.4. Nüfus Politikaları
· Ülkelerin nüfus miktarını artırmaya, azaltmaya ya da nüfusun niteliğini (kalitesini) iyileştirmeye yönelik izledikleri resmi politikalardır.
5. ÜNİTE: EKONOMİK FAALİYETLER VE ETKİLERİ
5.1. Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Coğrafi Faktörler
5.1.1. Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Doğal Faktörler
· İklim koşulları, yer şekilleri, su kaynakları, toprak ve jeolojik yapı ekonomik faaliyetlerin (tarım, turizm, ulaşım vb.) sınırlarını çizer.
5.1.2. Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Beşerî Faktörler
· Nüfus, sermaye, teknoloji, ulaşım, pazar ve devlet politikaları ekonomik yatırımların yönünü belirler.
6. ÜNİTE: AFETLER VE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE
6.1. Afetler
6.1.1. Tehlike, Risk ve Afet
· Tehlike: Zarar verme potansiyeli olan olaydır.
· Risk: Tehlikenin gerçekleşme olasılığı ve olası kayıplardır.
· Afet: Toplumsal yaşamı durduran, mal ve can kaybına yol açan olaylardır.
6.1.2. Afet Türleri
· Doğal Kaynaklı Afetler: Deprem, tsunami, volkanik patlama, sel, heyelan, fırtına, çığ, kuraklık ve orman yangınları.
· Beşerî Kaynaklı Afetler: Sanayi kazaları (örn. Fukushima nükleer kazası), nükleer sızıntılar, çevre kirliliği ve nükleer/kimyasal kazalar.
6.1.3. Bütüncül Afet Yönetimi
· Afet öncesi (risk azaltma, hazırlık), afet anı (müdahale) ve afet sonrası (iyileştirme ve yeniden yapılandırma) süreçlerini kapsayan sistemli yönetim modelidir. Türkiye'de AFAD ve AYDES bu süreçleri yürütür.
7. ÜNİTE: BÖLGELER, ÜLKELER VE KÜRESEL BAĞLANTILAR
7.1. Bölge ve Bölge Sınırı
7.1.1. Bölge Belirleme Kriterleri ve Bölge Türleri
· Bölge: Belirli özellikleri yönüyle benzerlik gösteren alanlardır.
· Bölge Türleri:
o Şekilsel (Formal) Bölgeler: Beşerî ve doğal özelliklerine göre (Dağlık bölgeler, Akdeniz iklim bölgesi vb.).
o İşlevsel (Fonksiyonel) Bölgeler: Merkez ile çevre arasındaki etkileşime göre (Kalkınma ajansları bölgeleri, idari bölgeler vb.).
7.1.2. Kriterlere Göre Bölge Sınırları
· Doğal özelliklere göre oluşturulan bölge sınırları yavaş, beşerî ve ekonomik kriterlere göre oluşturulan bölge sınırları ise daha hızlı değişir.
7.1.3. Bölge Sınırlarında Değişim
· Zamanla teknolojik, siyasi ve ekonomik gelişmelere bağlı olarak bölge sınırları ve işlevleri esneyebilir ya da tamamen değişebilir.